Üç Not Türü: Geçici, [[Kaynak ve Kalıcı Notlar]]

Neden notları ayırmalı?

Çoğu insanın not uygulaması tek bir yığındır: alışveriş listesi, kitaptan alıntı, toplantı notu, gece aklına gelen bir fikir aynı yerde, aynı biçimde durur. Bir süre sonra bu yığında değerli olanı değersizden ayırmak imkânsızlaşır.

Sönke Ahrens, Luhmann’ın kutusunu inceleyerek yazdığı How to Take Smart Notes kitabında bu sorunu not türlerini ayırarak çözer (Ahrens, 2017). Ahrens’e göre üç farklı not türü vardır ve her birinin farklı bir amacı, farklı bir ömrü olmalıdır. (Ahrens bunlara bir de belirli bir projeye ait notları ekler; onlar PARA’daki proje klasörüne karşılık gelir.)

1. Geçici notlar: yakala ve işle

Geçici not, otobüste aklına gelen bir fikir, bir sohbette duyduğun ilginç bir cümle, okurken kenara karaladığın bir sorudur. Amacı tek: kaybolmamak.

İki kural:

• Hızlı olmalı. Telefonda Google Keep, Apple Notes, cebinde küçük bir defter; en az sürtünmeli olanı seç. Yakalamanın mükemmel olması gerekmez.
• Kısa ömürlü olmalı. Ahrens geçici notların bir iki gün içinde işlenmesini önerir (Ahrens, 2017). İşlemek, onu ya bir kaynak notuna ya da kalıcı nota dönüştürmek ya da çöpe atmak demektir.

Geçici notlar birikmeye başladığında sistem çöker. Haftalar sonra “Toplantıda X’in dediği şey önemli” notunu okuduğunda neyi kastettiğini hatırlamazsın. Geçici notun değeri, bağlamın taze olduğu kısa bir pencerede yaşar.

2. Kaynak notları: okurken, kendi dilinle

Bir kitap, makale ya da video izlerken aldığın notlar kaynak notlarıdır. Ahrens’in önerisi iki noktada sıradan not almaktan ayrılır:

1. Kısa tut. Her önemli fikir için bir iki cümle ve sayfa numarası. Tüm bölümü özetlemeye çalışma.
2. Kendi cümlelerinle yaz. Alıntı yapmak yerine anlamı kendi dilinle ifade et. Alıntı gerekiyorsa işaretle ve sayfasını yaz.

İkinci kuralın bilimsel bir dayanağı var. Slamecka ve Graf (1978), insanların bir bilgiyi hazır okumak yerine kendileri ürettiklerinde daha iyi hatırladıklarını gösterdi; buna üretme etkisi (generation effect) denir. Başkasının cümlesini kopyalamak kolaydır ama zihinde iz bırakmaz. Kendi cümleni kurmak ise anlamaya zorlar. Hatırlama ile ilgili araştırmaları [[hatırlama pratiği]] yazısında daha ayrıntılı tartışıyoruz.

Örnek bir kaynak notu:

# Ahrens 2017 — How to Take Smart Notes

- s. 23: Yazmanın zor kısmı boş sayfa değil; boş sayfaya
  gelmeden önce düşünmemiş olmak. Notlar düşünmeyi önceden
  yapmanın yolu.
- s. 41: Konu klasörleri notları izole eder; bağlam yerine
  kategori verir. (→ PARA'nın Kaynaklar klasörüyle karşılaştır)
- s. 88: Kalıcı not, kaynağı bilmeyen birinin de anlayabileceği
  biçimde yazılmalı.

Kaynakçanın kendisini (yazar, yıl, yayıncı) Zotero gibi bir referans yöneticisinde tutmak, tez ya da makale yazarken atıf eklemeyi otomatikleştirir. Kindle ya da web vurgularını toplamak için Readwise gibi araçlar kullanılabilir; ama unutma, vurgu bir kaynak notu değildir. Vurgu yalnızca ham malzemedir.

3. Kalıcı notlar: sistemin kalbi

Kalıcı not, bir düşüncenin tam, bağımsız ve bağlantılı hâlidir. Ahrens’in ve Luhmann’ın yönteminde asıl değer burada birikir.

İyi bir kalıcı notun özellikleri:

Andy Matuschak bu tür notlara evergreen (her dem taze) notlar der ve başlıkların birer iddia olmasını önerir (Matuschak, t.y.). “Motivasyon” kötü bir başlıktır; “Motivasyon eylemden önce değil, eylemin ardından gelir” iyi bir başlıktır. İddia biçimindeki başlık, notu bağlarken ne dediğini hatırlamayı kolaylaştırır. Bu konuda temel rehberde ayrıntılı bir yazı var: [[evergreen ve atomik not]].

Örnek bir kalıcı not:

# Konu klasörleri fikirleri kategorize eder ama bağlamlarını koparır

Bir fikri "Psikoloji" klasörüne koyduğumda, onu hangi soruya
cevap olarak düşündüğümü kaybederim. Klasör "ne hakkında"yı
söyler, "neden önemli"yi söylemez.

Bu yüzden kalıcı notlarda klasör yerine bağlantı kullanıyorum:
her not, cevap verdiği ya da itiraz ettiği nota bağlanıyor.

- Destekler: [[Luhmann kartları konuya değil öncül karta göre yerleştirdi]]
- Gerilim: [[PARA eylem dışı bilgiyi yine konuya göre düzenler]]
- Kaynak: [[Ahrens 2017 — How to Take Smart Notes]] s. 41

İş akışı: bir günün notları

Bu akışta asıl iş akşamki 20 dakikadır. Ahrens’in vurguladığı gibi, kalıcı not yazmak zaman alır ama yazma sürecinin kendisidir: notları yazarken zaten düşünüyor, taslak üretiyorsun (Ahrens, 2017).

Sık yapılan hatalar

• Her şeyi kalıcı not yapmak. Kalıcı notlar azdır ve değerlidir. Günde bir iki tane yeterli.
• Kaynak notlarını kalıcı notlarla karıştırmak. Kaynak notu bir yazara bağlıdır; kalıcı not sana aittir.
• Bağlantısız kalıcı not. Bağlantısız bir kalıcı not, yalnızca iyi yazılmış bir geçici nottur.
• Geçici notları biriktirmek. Bir haftadan eski geçici notu işleyemiyorsan sil. Önemliyse yeniden karşına çıkar.

Sonraki bölüm

Üç not türü teoride açık, ama pratikte en çok nerede işe yarar? Türkiye’deki lisansüstü öğrenciler için adım adım bir örnek: [[tez yazarken Zettelkasten]].