Luhmann'ın Not Kutusu: 90 Bin [[Kartın Hikâyesi]]

Bir sosyolog ve bir tahta kutu

Niklas Luhmann (1927–1998), 20. yüzyılın en üretken sosyal teorisyenlerinden biridir. Hukuk eğitimi aldı, bir süre Aşağı Saksonya’da kamu yöneticisi olarak çalıştı, ardından akademiye geçti ve 1968’den emekliliğine kadar Bielefeld Üniversitesi’nde sosyoloji profesörü olarak görev yaptı. Hayatı boyunca 70 civarında kitap ve 400’e yakın bilimsel makale yayımladı.

Bu üretkenliğin arkasında, Luhmann’ın kendi deyişiyle bir not kutusu (Almanca Zettelkasten) vardı. Luhmann 1950’lerin başında kart yazmaya başladı ve kırk yılı aşkın bir süre boyunca yaklaşık 90 bin kart biriktirdi. Kartlar iki koleksiyondan oluşur: 1950’lerden 1960’ların başına kadar süren birinci koleksiyon ve Bielefeld yıllarını kapsayan, daha büyük ikinci koleksiyon (Schmidt, 2016).

Bielefeld Üniversitesi’ndeki Niklas Luhmann-Archiv projesi bu kartları sayısallaştırıp çevrimiçi yayımladı. Bugün herkes, kartların el yazısı görüntülerine ve transkripsiyonlarına erişebilir (Niklas Luhmann-Archiv, t.y.). Bu, “Zettelkasten” hakkında konuşurken nadir bulunan bir fırsattır: yöntemi yorumlardan değil, kaynağın kendisinden inceleyebiliriz.

Kutuyu anlatan yazı: “Kommunikation mit Zettelkästen”

Luhmann yöntemini ayrıntılı olarak yalnızca bir kez, 1981’de yayımlanan kısa bir yazıda anlattı: Kommunikation mit Zettelkästen (“Not kutularıyla iletişim”) (Luhmann, 1981). Yazının temel iddiası şudur: yeterince büyük ve iyi bağlantılanmış bir not kutusu, sahibini şaşırtabilir. Kutuya bir soru sorduğunda, yıllar önce yazıp unuttuğun bağlantılar sana beklemediğin cevaplar verir. Luhmann bu yüzden kutusunu bir iletişim ortağı olarak tarif eder.

Bu fikir, “ikinci beyin” söyleminin ilk ve en güçlü hâlidir. Ama dikkat: Luhmann kutuyu bir hafıza deposu olarak değil, düşünme ortağı olarak tanımlıyordu. Fark büyüktür. Depo sadece geri verir; ortak ise yeni bir şey söyler.

Kutu nasıl çalışıyordu?

Sabit numaralar ve dallanma

Luhmann kartları konuya göre değil, numarayla sıraladı. Her kartın sabit bir numarası vardı ve bu numara hiç değişmezdi. Yeni bir kart eklerken onu en ilgili olduğu kartın hemen arkasına koyar ve numarasını dallandırırdı:

21/3d       ← mevcut kart
21/3d1      ← 21/3d'deki fikri devam ettiren kart
21/3d1a     ← o devamın içinden çıkan bir yan düşünce
21/3d2      ← 21/3d'nin ikinci devamı
21/3e       ← 21/3d'den sonra gelen, zaten var olan kart

Bu yöntemle bir düşünce zinciri, kutunun ortasına istediğin kadar uzayabilir. Kutu “sonuna ekle” mantığıyla değil, içine doğru büyüme mantığıyla gelişir. Schmidt (2016) bu yapının, konuların önceden belirlenmiş bir hiyerarşiye sıkışmasını engellediğini vurgular: bir kartın yeri, konusundan değil, hangi düşünceye cevap verdiğinden belirlenir.

Referanslar: kartlar arası bağlantılar

Numaralar yalnızca sıralama için değil, bağlantı için de kullanılırdı. Bir kartın kenarına başka bir kartın numarası yazıldığında, iki uzak düşünce birbirine bağlanırdı. Bugün Obsidian’da çift köşeli parantezli bağlantılarla yaptığımız şey, Luhmann’ın kartlarında el yazısıyla yazılmış numaralardı.

Anahtar sözcük dizini

Kutunun bir de anahtar sözcük dizini vardı. Ama bu dizin bir içindekiler tablosu gibi her kartı listelemezdi. Her anahtar sözcük için yalnızca birkaç giriş kartı gösterilirdi. Oradan içeri girdiğinde, bağlantıları takip ederek ilerlerdin. Bugünkü karşılığı, içerik haritası (MOC) ya da giriş notudur. Konunun dijital tarafı temel rehberde: [[MOC, wikilink ve etiket tasarımı]].

Ayrı kaynakça kartları

Luhmann okuduğu kaynakları ayrı bir kaynakça bölümünde tutardı. Kaynak kartı kısa bir bibliyografik kayıt ve birkaç not içerirdi; asıl düşünce ise ana koleksiyona kendi cümleleriyle yazılırdı. Ahrens (2017) bu ayrımı “kaynak notu” ve “kalıcı not” olarak modernleştirir. Dizinin sonraki bölümü tam olarak bu ayrımı anlatıyor: [[üç not türü]].

Mit ve gerçek

Zettelkasten popülerleştikçe etrafında bazı mitler oluştu. Arşiv sayesinde bunları kontrol edebiliyoruz.

Son madde önemli. Kâğıt kutuda bir kartı rastgele bir yere koyamazsın; bir yere koymak zorundasın ve o yer bir anlam taşır. Dijital araçta ise bir notu bağlantısız bırakmak çok kolaydır. Dijital Zettelkasten’in en sık hatası, birbirine bağlanmamış yüzlerce notu “kutu” sanmaktır.

Dijital dünyaya taşımak

Luhmann’ın ilkelerini bugünün araçlarına taşımak için birebir kopya gerekmez. Temel ilkeler şunlardır:

1. Kendi cümlelerinle yaz. Alıntıyı değil, alıntının sende uyandırdığı düşünceyi yaz.
2. Her notu bir bağlantıyla doğur. Yeni bir not yazdığında onu en az bir mevcut nota bağla ve bağlantının nedenini bir cümleyle belirt.
3. Giriş noktaları kur. Her şeyi etiketlemek yerine, konulara birkaç giriş notu (içerik haritası) aç.
4. Kaynakları ayrı tut. Bibliyografik bilgiyi Zotero gibi bir araçta, düşünceyi notlarda tut.

Obsidian, Logseq ve Zettlr bu ilkeleri desteklemek için yeterlidir. Hepsinde çift köşeli parantezli bağlantı sözdizimi, geri bağlantılar (backlinks) ve arama vardır. Luhmann tarzı numaralar kullanmak zorunda değilsin; çoğu dijital uygulayıcı numara yerine anlamlı başlıklar ve bağlantılar kullanır. Numaralı sıralamayı özlüyorsan not adının başına 202609271430 gibi bir zaman damgası eklemek yaygın bir yoldur.

Türkçe okurlar için not

Luhmann’ın eserleri Türkçeye sınırlı sayıda çevrildi ve 1981 tarihli yazısının yaygın bir Türkçe çevirisi bulunmuyor. Almanca bilmeyenler için en güvenilir yol, Bielefeld arşivindeki kart görüntülerine bakmak ve Schmidt’in (2016) İngilizce makalesini okumaktır. Kartları incelemek, yöntemi anlatan onlarca blog yazısından daha öğreticidir.

Sonraki bölüm

Luhmann’ın kutusunu modern bir iş akışına çevirmenin ilk adımı, notları türlerine göre ayırmaktır. Devam et: [[Üç not türü: geçici, kaynak ve kalıcı notlar]].