El Yazısı mı, [[Klavye mi? Bir Araştırmanın Anatomisi]]

Bir iddianın doğuşu

2014’te Pam Mueller ve Daniel Oppenheimer, Psychological Science dergisinde akılda kalıcı başlıklı bir makale yayımladı: “Kalem klavyeden güçlüdür” (Mueller ve Oppenheimer, 2014). Çalışma kısa sürede dünya çapında haber oldu; öğretmenler sınıflarda dizüstü bilgisayarı yasaklamak için bu makaleyi gösterdi.

Deneyin ana hatları şuydu:

1. Üniversite öğrencileri kısa TED konuşmaları izledi ve ya elle ya da dizüstü bilgisayarla not aldı.
2. Ardından hem olgusal (“Konuşmacı hangi yılı söyledi?”) hem kavramsal (“Bu iki yaklaşım neden farklıdır?”) sorulara cevap verdiler.
3. Olgusal sorularda iki grup benzerdi. Kavramsal sorularda elle not alanlar daha iyiydi.

Yazarların açıklaması ikna ediciydi: klavyeyle hızlı yazılabildiği için öğrenciler konuşmayı kelimesi kelimesine kopyalamaya eğilimliydi. Elle yazmak yavaş olduğu için öğrenciler dinlediklerini özetlemek ve kendi dilleriyle ifade etmek zorunda kalıyordu. Bu da daha derin işlemeye yol açıyordu. Çalışmada, bilgisayarla not alanlara “kelimesi kelimesine yazmayın” talimatı verilmesinin bile kopyalamayı pek azaltmadığı raporlandı.

Mantıklı bir hikâye

Bu açıklama, bellek araştırmalarındaki eski bir fikirle örtüşüyordu. Kenneth Kiewra 1985’te not almanın iki işlevini ayırmıştı: kodlama (not alırken öğrenme) ve dış depolama (sonra notlardan çalışma) (Kiewra, 1985). Kelimesi kelimesine not almak iyi bir dış depo üretir ama kodlama sırasında az işleme yapar. Kendi cümlelerinle yazmak ise kodlamayı güçlendirir. Kendi cümlesiyle yazmanın hatırlamaya etkisini [[hatırlama pratiği]] yazısında da tartıştık.

Yani iddia hem şaşırtıcıydı hem de teorik olarak mantıklıydı. Tam da bu yüzden dikkatli olmak gerekiyordu.

Tekrar denemeleri

Morehead, Dunlosky ve Rawson (2019)

Kent State Üniversitesi’nden araştırmacılar, Mueller ve Oppenheimer’ın çalışmasını tekrarladı ve genişletti (Morehead ve ark., 2019). Aynı TED konuşmalarını ve benzer soruları kullandılar; ayrıca notlarını çalışabilen gruplar ve e-kitap okuyucusuyla not alan bir grup eklediler.

Sonuç: el yazısı ile dizüstü bilgisayar arasındaki farklar tutarlı değildi ve çoğu durumda istatistiksel olarak anlamlı düzeye ulaşmadı. Yazarlar, orijinal çalışmanın iddia ettiği kadar güçlü bir “kalem üstünlüğü” için kanıtın yetersiz olduğu sonucuna vardı.

Urry ve arkadaşları (2021)

Daha kapsamlı bir test, Tufts Üniversitesi’nden Heather Urry ve çok sayıda öğrenci araştırmacının yürüttüğü doğrudan tekrar çalışmasıyla geldi (Urry ve ark., 2021). Doğrudan tekrar, orijinal deneyin yöntemini olabildiğince aynen uygulamak demektir. Araştırmacılar ayrıca benzer çalışmaları bir mini meta-analizde birleştirdi.

Bulgular iki parçalıydı:

Başlık, sonucu iyi özetliyor: “Dizüstünü henüz bir kenara atma.”

Peki sınıfta bilgisayar sorunsuz mu?

Hayır, ama sorun klavyede değil. Sana, Weston ve Cepeda’nın 2013 çalışması başka bir değişkene baktı: çoklu görev (Sana ve ark., 2013). Ders sırasında dizüstünde başka işlerle (e-posta, sosyal medya) uğraşan öğrenciler dersi daha az anladı. Daha çarpıcı olanı, bu öğrencilerin ekranını görebilen yakınlardaki öğrenciler de daha düşük performans gösterdi.

Yani dizüstünün asıl riski, not alma biçimi değil, dikkat dağınıklığıdır. Telefonda bildirimlerin açık olduğu bir “el yazısı” oturumu da aynı sorunu yaşar.

Bu vakadan ne öğreniyoruz?

Not alma hakkında

• Araç ikincil. El yazısı, tablet kalemi ya da klavye; hangisinde kendi cümlelerinle yazıyorsan o daha iyi.
• Kopyalama birincil sorun. Klavyede hızlı yazabiliyorsan, bilinçli olarak yavaşla: dinle, düşün, sonra kendi cümleni yaz.
• Dikkat en büyük sorun. Not alırken bildirimleri kapat, tek pencere kullan.
• Notlar alındıktan sonra işlenmeli. Kiewra’nın (1985) vurguladığı gibi, notların asıl değeri sonradan gözden geçirilmelerinde ortaya çıkar.

Bilimsel bulguları okumak hakkında

Bu vaka, popüler bilim haberlerini okurken hatırlanması gereken birkaç ilkeyi de gösteriyor:

1. Tek çalışma, kesin bulgu değildir. Özellikle şaşırtıcı ve medyatik bulgular, tekrar edilene kadar “umut verici bir iddia” olarak görülmeli.
2. Mantıklı bir açıklama, bulgunun doğru olduğunu kanıtlamaz. Mueller ve Oppenheimer’ın açıklaması sezgisel olarak çok güçlüydü; bu, sonucun tekrarlanacağı anlamına gelmedi.
3. Mekanizma ile sonuç ayrı test edilebilir. Kopyalama davranışı (mekanizma) tekrarlandı; öğrenme farkı (sonuç) tekrarlanmadı.

Nitorel yazılarında bir araştırmaya atıf yaptığımızda, biliniyorsa tekrarlanma durumunu da belirtmeye çalışıyoruz. [[Bilişsel boşaltma]] yazısındaki “Google etkisi” de benzer bir örnektir.

Pratik öneri: iki aşamalı not

Hangi aracı kullanırsan kullan, şu iki aşamalı yöntem hem kodlamayı hem dış depolamayı destekler:

1. Ders ya da toplantı sırasında: Kısa, kendi cümlelerinle, anahtar noktalar. Tam cümle yazmaya çalışma. Sorularını ayrı işaretle (ör. ? ile).
2. Aynı gün, 10 dakika: Notları aç, kısaltmaları tamamla, soruların cevabını ara ve en önemli iki fikri kalıcı nota dönüştür. Nasıl yapılacağı: [[Üç not türü]].

OneNote ve Apple Notes gibi araçlar hem kalemle hem klavyeyle not almayı destekler; tablette elle alınan notlar arama için metne de çevrilebilir. Araç seçimi kişisel tercihe kalabilir; asıl yatırım ikinci adımda, notu işlemekte yapılmalı.

Bu yazıyla “Not Almanın Bilimi” dizisi tamamlandı. Bu ilkeleri Türkiye’deki gerçek ihtiyaçlara uygulayan dizi: [[Türkiye’de kişisel bilgi yönetimi]].