LYT ve ACCESS: İçerik [[Haritalarıyla Düşünmek]]

Klasör mü, bağlantı mı?

Kişisel bilgi yönetiminde eski bir gerilim var: hiyerarşi mi, ağ mı? Klasörler hiyerarşidir: her not tek bir yerde durur. Bağlantılar ağdır: bir not istediği kadar başka notla ilişki kurar.

Bu gerilimin kökleri eskidir. Vannevar Bush 1945’te yayımladığı ünlü “As We May Think” makalesinde, insan zihninin bilgiyi alfabetik ya da sayısal dizinlerle değil, çağrışımlarla işlediğini yazdı ve bu çağrışımsal izleri kaydeden bir makine, “memex”, hayal etti (Bush, 1945). Bugünkü wikilink’li not araçları bu hayalin bir tür gerçekleşmesidir.

Nick Milo’nun Linking Your Thinking (LYT) yaklaşımı, bu gerilime pratik bir cevap vermek için geliştirildi (Milo, t.y.). Milo’nun önerisi: klasörleri minimumda tut, düzeni harita notlarıyla kur.

İçerik haritası (MOC) nedir?

İçerik haritası (Map of Content, kısaca MOC), başka notlara bağlantılar veren ve bu bağlantıları anlamlı bir düzende sunan bir nottur. Bir kitabın içindekiler sayfasına benzer, ama iki önemli farkı var:

1. Bir not birden fazla haritada yer alabilir. “Aralıklı tekrar” notu hem “Öğrenme” haritasında hem “Sınav hazırlığı” haritasında görünebilir. Klasörde bu mümkün değildir.
2. Harita düşüncedir. Harita yalnızca bağlantı listesi değildir; notları gruplandırırken, sıralarken, aralarına kısa açıklamalar yazarken konu hakkında düşünürsün.

Örnek:

# Öğrenme MOC

## Hafıza nasıl çalışır?
- [[Unutma başta hızlı, sonra yavaştır]]
- [[Uyku belleği pekiştirir]]

## Neyin işe yaradığı
- [[Hatırlama pratiği tekrar okumaktan daha kalıcıdır]]
- [[Aralıklı tekrar yoğun tekrardan iyidir]]
  - Bağlantılı: [[Anki FSRS algoritması]]

## Tartışmalı
- [[El yazısı ile klavye farkı tekrarlanamadı]]

## Açık sorular
- Karışık çalışma dil öğreniminde de geçerli mi?

Luhmann’ın not kutusundaki anahtar sözcük dizini de benzer bir işlev görüyordu: her konu için birkaç giriş noktası sunuyor, gerisini bağlantılara bırakıyordu (Luhmann, 1981). Bu tarihçeyi [[Luhmann’ın not kutusu]] yazısında anlattık.

Harita ne zaman açılır?

LYT’nin en pratik önerilerinden biri, haritayı önceden değil, ihtiyaç doğduğunda açmaktır. Milo bu anı “zihinsel sıkışma noktası” (mental squeeze point) olarak tarif eder: bir konuda notlar çoğalmış, aralarındaki ilişkileri akılda tutmak zorlaşmıştır (Milo, t.y.).

Pratik işaretler:

• Bir konuda 10–15 not birikti.
• Aynı notu bulmak için birden fazla arama yapıyorsun.
• Yeni bir not yazarken “Bununla ilgili neler vardı?” diye düşünüp hatırlayamıyorsun.

Bu noktada bir harita aç, ilgili notları topla ve gruplandır. Haritayı mükemmel yapmaya çalışma; harita da notlar gibi zamanla gelişir.

ACCESS: hafif bir klasör iskeleti

LYT klasörleri azaltmayı önerse de tamamen ortadan kaldırmaz. Milo’nun Ideaverse adlı örnek kasasında önerdiği klasör yapısı, kısaltmasıyla ACCESS olarak bilinir (Milo, t.y.):

ACCESS’in mantığı, notları konuya göre değil türüne göre ayırmaktır. Konular ise haritalarda yaşar. Böylece bir notun nereye gideceğine karar vermek kolaylaşır: fikir mi? Kartlar. Kitap notu mu? Kaynaklar. Toplantı mı? Takvim.

Milo, yaklaşımını geliştirdikçe klasör yapısını da sadeleştirdi; sonraki sürümlerde daha az klasörle çalışan yapılar önerdi. Değişmeyen ilke şu: klasörler not türü için, haritalar anlam için.

LYT, PARA ve Zettelkasten

Üç yaklaşım birbirini dışlamaz. Yaygın bir birleşim: ACCESS’in Alanlar (Spaces) klasöründe PARA’nın proje ve alan mantığı, Kartlar klasöründe Zettelkasten tarzı kalıcı notlar, Atlas’ta haritalar.

Araçlar

İçerik haritaları herhangi bir wikilink destekleyen araçta kurulabilir:

• Obsidian: LYT’nin en çok kullanıldığı araç. Harita notları sıradan Markdown dosyalarıdır; geri bağlantılar ve graf görünümü haritaları tamamlar.
• Logseq: Blok tabanlı yapısı sayesinde harita notları dış hat (outline) biçiminde doğal olarak kurulur.
• Heptabase: Haritaları görsel tuvaller olarak kurar; notları uzamsal olarak düzenlemek isteyenler için uygundur.
• Capacities: Notları türlere (kişi, kitap, fikir) göre düzenler; ACCESS’in “türe göre ayır” ilkesine yakın bir modeldir.

Sık yapılan hatalar

• Her şey için harita açmak. Üç notluk bir konu için harita gereksizdir. Sıkışma noktasını bekle.
• Haritayı bağlantı listesine çevirmek. Harita, notların alt alta sıralandığı bir liste değil, gruplandırılmış ve yorumlanmış bir düşünme alanı olmalı.
• Bakımsız haritalar. Haritalar da gözden geçirme ister. Yeni bir not yazdığında, ilgili haritaya eklemeyi alışkanlık hâline getir. Ağın sağlığını izlemek için: [[Backlink, orphan ve graph ile ağ sağlığı]].

Bu yazıyla “Diğer Sistemler” dizisi tamamlandı. Hangi yöntemi seçersen seç, asıl soru aynı kalır: sistemin bir çıktı üretiyor mu? Bu sorunun uygulamalı cevabı için: [[Notlardan yazıya]].