Türkçe Karakterler ve Dijital Notlar: İ, [[ı ve Dosya Adları]]

“Türkiye sorunu”

Yazılım geliştiriciler arasında “Turkey test” (Türkiye testi) diye bilinen bir kavram vardır. Bir programın farklı dillerde doğru çalışıp çalışmadığını anlamak için onu Türkçe ayarlarla çalıştırmak yeterlidir; çünkü Türkçe, büyük-küçük harf dönüşümünde neredeyse tüm yazılımların varsaydığı kuralı bozar. Jeff Atwood’un 2008’deki “What’s Wrong With Turkey?” yazısı bu sorunu yazılım dünyasında meşhur etti (Atwood, 2008).

Sorun şu:

Türkçede iki ayrı harf çifti var: i–İ ve ı–I. Unicode standardı bu farkı “dile duyarlı” özel bir dönüşüm kuralı olarak tanımlar (Unicode Consortium, SpecialCasing). Ama bir yazılım bu kuralı uygulamazsa, “İSTANBUL” küçültüldüğünde “istanbul” yerine “ıstanbul” olabilir ya da “istanbul” büyütüldüğünde “ISTANBUL” olur.

Daha ilginç bir durum: dil ayarı dikkate alınmadan “İ” harfi küçültüldüğünde birçok programlama dilinde iki karakter çıkar: “i” ve onun üstüne eklenen birleştirici bir nokta. Ekranda neredeyse aynı görünür ama arama, sıralama ve karşılaştırmada farklı bir metindir.

Not tutanlar bunu nerede hisseder?

1. Arama

Bir not uygulamasında “istanbul” diye arattığında “İstanbul” geçen notların bulunması, uygulamanın Türkçe büyük-küçük harf kuralını doğru uygulamasına bağlıdır. Çoğu modern uygulama bunu iyi yapar, ama her zaman değil. Bir aramanın beklediğin sonucu vermediğini fark edersen:

• Aramayı büyük harfle dene (“İstanbul”).
• Harfin bir kısmıyla dene (“stanbul”).
• Şapkalı harfleri kontrol et: “hâlâ” ile “hala” farklı karakterlerdir.

2. Sıralama

Bilgisayarlar metinleri varsayılan olarak karakter kodlarına göre sıralar. Bu sıralamada Türkçe harfler (Ç, Ğ, İ, Ö, Ş, Ü) çoğu zaman Z’den sonraya düşer. Yani “Çağrı” adlı bir not, “Zeynep”ten sonra listelenebilir.

Uygulamaların çoğu bunu dil ayarına göre düzeltir. Ama dosya yöneticileri, bulut depolama ve dışa aktarılan listelerde tutarsızlık görmek olağandır. Sıralamanın önemli olduğu yerlerde (ör. klasör adları) başa rakam eklemek sorunu kökten çözer: 1 Projeler, 2 Alanlar.

3. Görünüşte aynı, bayt olarak farklı

Unicode’da bazı harfler iki farklı biçimde kodlanabilir. “ş” harfi tek bir karakter olarak da yazılabilir, “s” ve onun altına eklenen birleştirici bir çengel olarak da. İkisi ekranda aynı görünür. Unicode standardı bu iki biçimi birbirine çevirmek için normalleştirme (normalization) kuralları tanımlar: birleşik biçime NFC, ayrışık biçime NFD denir (Unicode Consortium, UAX #15).

Pratikte bu şöyle bir sorun yaratabilir: macOS bazı durumlarda dosya adlarını ayrışık biçimde işleyebilir. Mac’te oluşturulan “Şubat raporu.md” dosyası Windows ya da Linux’a senkronize edildiğinde, aynı adı taşıyan ama bayt olarak farklı bir dosyaymış gibi davranabilir: çift dosyalar, “dosya bulunamadı” hataları, kırık bağlantılar. Git kullananlar macOS’taki core.precomposeunicode ayarıyla bu sorunun bir kısmını önleyebilir.

4. ZIP ve e-posta ekleri

Eski ya da bazı ZIP araçları, dosya adlarını UTF-8 yerine sistemin yerel kod sayfasıyla kaydeder. Böyle bir arşiv başka bir sistemde açıldığında “Şubat.pdf” dosyası “+×ubat.pdf” gibi okunaksız bir ada dönüşebilir. Özellikle resmî kurumlara, bankalara ya da yurt dışına dosya gönderirken bu risk artar.

5. Bağlantılar ve URL’ler

Tarayıcılar Türkçe karakterli adresleri gösterebilir, ama bir URL kopyalanıp yapıştırıldığında %C5%9Fubat gibi kodlanmış bir hâle dönüşür. Paylaşılan klasör bağlantılarında ve web yayınlarında bu okunaksız ve uzun adreslere yol açar.

Türkçe klavyede not sözdizimi

Obsidian, Logseq ve benzeri araçların sözdizimi İngilizce klavyeye göre tasarlanmıştır. Windows’ta Türkçe Q klavyede sık kullanılan karakterler AltGr ile yazılır:

Çift köşeli parantez için iki kez AltGr + 8 basmak yorucu olabilir. Çözümler:

• Obsidian’da köşeli parantezleri otomatik eşleştirme ayarını açık tut; açılış parantezlerini yazman yeterli olur.
• Sık kullandığın bağlantı ve şablonlar için bir metin genişletici (text expander) kullan.
• Bağlantı eklemek için uygulamanın kendi kısayolunu ya da komut paletini öğren.

Pratik kurallar

Her şeyi İngilizce karakterlere çevirmek gereksiz ve Türkçe okuyan biri için zahmetlidir. Önerimiz iki katmanlı bir yaklaşım:

ASCII’ye çevirirken standart karşılıklar: ç → c, ğ → g, ı → i, İ → i, ö → o, ş → s, ü → u. Boşluk yerine tire (-) ya da alt çizgi (_) kullan ve tarihleri YYYY-AA-GG biçiminde başa koy. Bu biçim hem doğru sıralanır hem de her dilde aynı okunur.

YAML ve özellik alanları

Obsidian’daki özellikler (properties) gibi makinece okunan alanlarda da benzer bir ayrım işe yarar: değerler Türkçe olabilir, anahtarlar tutarlı olmalı. durum: tamamlandı ya da status: done; hangisini seçtiysen her notta aynısını kullan. Sorgularda ve filtrelerde “tamamlandi” ile “tamamlandı” farklı değerlerdir. Ayrıntı için: [[YAML ve makinece okunabilir kasa]].

Kontrol listesi

• Klasör adlarının başında rakam var mı?
• Paylaştığın dosyaların adları ASCII ve tarih önekli mi?
• Mac ile Windows arasında senkronize ediyorsan çift dosya ya da kırık bağlantı var mı?
• Not uygulamanda “istanbul” araması “İstanbul” sonuçlarını getiriyor mu?
• Çift köşeli parantez için bir kısayolun var mı?

Bu kuralları uygulamak için en iyi yer, resmî belgelerini topladığın arşivdir: [[e-Devlet’ten garanti belgesine kişisel evrak arşivi]].