Dağınık Zihinler İçin PKM: DEHB ve Dış [[Destek Sistemleri]]

Bilmek ile yapmak arasındaki boşluk

DEHB yaşayan yetişkinlerin sık anlattığı bir deneyim var: “Ne yapmam gerektiğini biliyorum, ama yapamıyorum.” Fatura son ödeme tarihini bilirsin ama ödemeyi unutursun. Önemli bir e-postaya cevap vermen gerektiğini bilirsin ama gün biter. Bu, tembellik ya da umursamazlık değildir.

Russell Barkley, DEHB’yi temelde davranışsal ketleme (behavioral inhibition) ve buna bağlı yürütücü işlevlerdeki güçlüklerle açıklayan etkili bir kuram önerdi (Barkley, 1997). Yürütücü işlevler; planlama, çalışma belleği, zamanı hissetme ve kendini düzenleme gibi, “bilgiyi davranışa çeviren” zihinsel becerilerdir. Barkley bu çerçevede DEHB’yi bir bilgi sorunundan çok bir performans sorunu olarak tarif eder: kişi ne yapacağını bilir, ama bu bilgi doğru anda davranışı yönlendirmez.

Bu bakış, not sistemlerinin DEHB için neden bu kadar önemli olabileceğini de açıklar. Eğer zorluk bilgiyi içeride tutmak ve doğru anda çağırmaksa, çözümün bir kısmı bilgiyi dışarı almak ve doğru anda önüne getirmektir.

“Eylem noktasında” destek

Barkley’nin sonraki çalışmalarında sık vurguladığı bir ilke, desteğin eylemin gerçekleştiği yerde ve anda olması gerektiğidir (Barkley, 2012). Haftalar önce öğrenilen bir strateji, doğru anda hatırlanmazsa işe yaramaz. İşe yarayan, stratejinin çevrede somut olarak durmasıdır:

• Anahtarlar için kapının yanında bir kase
• İlaç kutusunun diş fırçasının yanında durması
• Fatura hatırlatıcısının ödeme gününün sabahı telefonda çalması
• Çalışma masasında o günün tek önceliğini yazan bir kâğıt

Not sistemi de böyle düşünülmeli: bilgiyi saklamak yetmez, onu ihtiyaç anında görünür yapmak gerekir. Bu, [[bilişsel boşaltma]] araştırmalarındaki “güvenilir dış kaynak” fikrinin günlük uygulamasıdır (Risko ve Gilbert, 2016).

Yetişkin DEHB için yapılandırılmış yaklaşımlar

Mary Solanto’nun yetişkin DEHB için geliştirdiği bilişsel davranışçı grup programı, doğrudan yürütücü işlev güçlüklerini hedefler: zaman yönetimi, organizasyon ve planlama (Solanto, 2011). Programın merkezinde tek bir planlayıcının (ajanda ya da uygulama) sürekli kullanılması, görevlerin küçük adımlara bölünmesi ve erteleme ile ilgili düşüncelerin fark edilmesi gibi beceriler yer alır.

Bu yaklaşımdan not sistemleri için çıkarılabilecek dersler:

1. Tek bir planlayıcı. Görevler için tek bir yer. Üç farklı uygulamada görev tutmak, üç farklı yere bakmayı hatırlamayı gerektirir.
2. Küçük adımlar. “Tezi yaz” değil, “Tez klasörünü aç ve dünkü son paragrafı oku.”
3. Gözden geçirmeyi rutine bağlamak. Planlayıcıya bakmak, kahve gibi zaten var olan bir alışkanlığa eklenir.

İlke 1: Tek giriş kapısı

DEHB’de en büyük risklerden biri, bilginin nereye yazıldığının unutulmasıdır. Bir fikir WhatsApp’ta kendine gönderilmiş, bir görev bir kâğıtta, bir başka görev not uygulamasında. Çözüm: tek bir gelen kutusu.

• Telefonda ana ekranda tek dokunuşla açılan bir uygulama (Todoist’in hızlı ekleme özelliği, Google Keep ya da basit bir not uygulaması)
• Bilgisayarda aynı gelen kutusuna giden bir kısayol
• Kâğıt kullanıyorsan tek bir defter; her şey oraya

Yakalama anında düzenleme yapma. Sadece at. Düzenleme sonra, [[GTD]]’deki “netleştirme” adımında yapılır.

İlke 2: Bir sonraki adım, somut ve küçük

Masicampo ve Baumeister (2011), bitmemiş bir hedef için somut bir plan yapmanın, o hedefin zihni meşgul etmesini azalttığını gösterdi. DEHB’de bu ilkenin ayrı bir önemi var: belirsiz görevler başlatılamaz.

İyi bir “sonraki adım” iki dakikada başlatılabilecek kadar küçük olmalı. Başlamak, DEHB’de çoğu zaman işin en zor kısmıdır.

İlke 3: Az klasör, çok arama

Karmaşık klasör hiyerarşileri, her yerleştirme anında bir karar gerektirir ve kararlar yorar. DEHB için daha iyi olan:

• Az ve sabit üst klasörler (PARA’nın dört klasörü gibi)
• Notlarda aramaya güvenmek
• Etiketleri minimumda tutmak (beş on etiket yeter)

Yanlış klasöre konmuş bir not, arama sayesinde bulunur. Hiç yazılmamış bir not ise bulunamaz. Kurulum için: [[PARA’yı 90 dakikada kurmak]].

İlke 4: Görünürlük

Görmediğin şey yok gibidir. Bunu sistemin lehine kullan:

• Bilgisayarı açtığında ilk görünen sayfa, bugünün listesi olsun. Obsidian’da açılış notu, Notion’da bir panel sayfası ya da tarayıcının açılış sayfası. Bu konuda temel rehberde bir yazı var: [[Homepage ve kişisel işletim sistemi]].
• Bugün listesi üç maddeyi geçmesin. Uzun listeler felç eder.
• Takvim bildirimlerini kullan, ama azalt. Her şey bildirim gönderirse hiçbirini görmezsin.

İlke 5: Affedici olmak

Her sistem bir noktada aksar. Bir hafta gözden geçirme yapılmaz, gelen kutusu taşar, uygulama açılmaz olur. DEHB’de bu dönemler daha sık ve daha uzun olabilir. Önemli olan sistemin yeniden başlatılabilir olması:

• Sıfırlama prosedürü yaz. “Sistem dağıldığında: gelen kutusundaki her şeyi ‘Eski gelen kutusu’ klasörüne taşı, bugün listesine üç madde yaz, bitti.” Bu prosedürü sistemin kendisinde, kolay bulunan bir notta tut.
• Suçluluk yerine veri. Sistemin neden aksadığını not et (yoğun bir hafta, hastalık, yeni bir iş). Örüntüleri görmek, suçlanmaktan daha faydalıdır.

Yeni araç tutkusu

DEHB’li pek çok kişi yeni bir uygulamayı keşfetmenin verdiği heyecanı tanır. Yeni bir araç, her şeyin bu sefer düzeleceği hissini verir. Birkaç hafta sonra heyecan söner ve bir sonraki araç aranır. Bu döngüde her geçişte yapı yeniden kurulur, eski notlar geride kalır.

Pratik bir kural: yeni bir araca geçmeden önce 14 gün bekle. Bu süre boyunca mevcut aracında o yeni aracın çözeceğini düşündüğün sorunu yaz. Çoğu zaman sorun araçta değil, alışkanlıktadır. Araç seçimi gerçekten gerekiyorsa, özellikleri tarafsız karşılaştırmak için araç atlasına bak.

Hiperodak: bir avantaj olarak

DEHB’de dikkat yalnızca dağılmaz; ilgi çeken bir konuda saatlerce hiperodak da yaşanabilir. Bilgi sistemi bu dönemleri de destekleyebilir:

• Hiperodak sırasında üretilen fikirleri kaybetmemek için hızlı yakalama
• Oturum sonunda iki satırlık bir “nerede kaldım” notu; ertesi gün geri dönmeyi kolaylaştırır
• İlgi çeken ama şu an zamanı olmayan fikirler için bir “Bir gün / belki” listesi; fikri yazmak, ona hemen başlama dürtüsünü hafifletebilir

Türkiye’de destek

Türkiye’de yetişkin DEHB’ye dair farkındalık son yıllarda arttı. Tanı ve tedavi için başvurulacak yer, devlet ya da üniversite hastanelerinin psikiyatri bölümleri ya da özel psikiyatri uzmanlarıdır. Not ve görev sistemleri tedavinin yerine geçmez; ama tedaviyle birlikte ya da tanı sürecinde, günlük hayatı kolaylaştıran bir dış iskele olabilir.

Bu yazıyla “Türkiye’de Kişisel Bilgi Yönetimi” dizisi tamamlandı. Sonraki dizi, PARA dışındaki sistemleri inceliyor: [[CODE yöntemi]].