Wikilink ile Düşünmek: Bir Satır, Birden Fazla Liste

Bir satır, kaç klasör?

“Hafta sonu kardeşinle kitapçıya git, boyama kitabı için referans bak.” Bu satır yapılacaklara mı, aileye mi, boyama kitabı projesine mi girer?

Klasör tek cevap ister. Satır üç yere de aittir. Birini seçersen diğer ikisinden bakınca görünmez. Kopyalarsan kopyalar zamanla ayrılır.

Ağda soru “nereye koyayım?” değil, “neyle ilişkili?” olur. Satır tek yerde durur, üç listeye bağlanır.

Çağrışım

Allan Collins ve Elizabeth Loftus (1975) anlamsal belleği, kavramların birbirine bağlı olduğu bir ağ olarak modelledi. Bir kavram etkinleşince etkinlik bağlantılar boyunca yayılır (spreading activation). “Kırmızı” deyince ateş, elma ve itfaiyenin gelmesi bu yüzden. Bellek alfabetik ya da hiyerarşik değil, çağrışımsaldır. Klasör ağacı bunun bir kesitini tutar.

Memex

Vannevar Bush, 1945’te *The Atlantic*’te “As We May Think” yazısında memex adını verdiği hayalî bir masa tarif etti. Kişinin kitapları, kayıtları ve yazışmaları orada duracaktı.

Bush’a göre kütüphane sistemlerinin sorunu, bilgiyi alfabetik ya da sayısal dizinde tutmalarıydı. Zihin bir öğeyi kavrayınca çağrışımla sonrakine geçer. Memex iki belgeyi bağlayacak ve bu bağları iz (trail) olarak saklayacaktı. Hiper metin, web ve wikilink bu yazıya dayandırılır.

Luhmann

Niklas Luhmann üretkenliğini not kartlarına, Zettelkasten’ine bağlıyordu. Sistem yaklaşık 90.000 karta ulaştı. 1981’deki kısa yazıda iki kural öne çıkar. Kartlar konuya göre değil sabit numaraya dizilir. Her kart ilgili kartların numarasını taşır. Böylece bir fikir, hangi konunun altında olduğundan bağımsız olarak başka fikirlere bağlanır. Luhmann kutuyu bir iletişim ortağı diye tarif ediyordu.

Yöntemin bugünkü hâli: [[Luhmann'ın Not Kutusu: 90 Bin Kartın Hikâyesi]]. Sönke Ahrens (2017) *How to Take Smart Notes*’ta notun değerinin içeriğinden çok bağlantısından geldiğini vurgular. Hiçbir şeye bağlanmayan not, yazıldığı an unutulmaya başlar.

Harita ve etiket tasarımı: [[Klasör mü, Etiket mi, Bağlantı mı? İçerik Haritası ve Etiket Tasarımı]].

Kurallar

• Not tek yerde durur. Bağlantı çoğalır. Kopya yok.
• Liste adı kısa ve sabit olsun. Aynı listenin iki yazılışı iki liste olur:

[[Boyama Kitabı]]
[[boyama-kitabi]]

• Bağlantıyı yakalama anında değil, ayıklama anında kur ([[Önce Dök, Sonra Ayıkla]]). Bildiğin listeyi yaz. Bilmiyorsan gelen kutusunda bırak.
• Listeyi açınca ona bağlanan satırları gör. Luhmann’ın “şaşırtıcı bağlantı” dediği şeyin küçük hâli.
• Mükemmel ağı baştan kurma. Ağ kullanıldıkça oluşur. Baştan tasarlanmış taksonomi genellikle ilk ayda bırakılır.

“Bugün”, “Alışveriş” ve “Fikirler” listeleri durur. Liste bir kap değil, bir görünüm olur. Aynı satır birden fazla görünümde durabilir. Satır tamamlanınca onu gösteren listelerde de tamamlanmış olur.

Boşaltma satırı dışarı alır ([[Brain Dump Nedir? Zihni Dışarı Yazmak]]). Bağlantı, dışarı alınan satırı yeniden bulunabilir kılar. İkisini aynı oturumda yapma.

Uygulamada çift köşeli parantez mevcut listeleri açar. Bir satır birden fazla listeye bağlanır. Olmayan liste adı yazılınca liste oluşur. Satır tek yerde durur. Bu görünümlerin kalıcı hâli Obsidian kasasındaki wikilink’tir: [şablonlar](…).

Uygulamanın adımları: [[Brain Dump Nasıl Yapılır: On Dakikada Zihni Boşaltmak]].