Notun hangi dosyada yaşar?
Yazı ve belge formatlarının haritası: hangisi düşünmek, hangisi teslim etmek, hangisi arşivlemek için. Ve notların neden çoğu zaman düz metin Markdown'da durmalı.
Notu Markdown'da tut, çıktıyı işin istediği formatta üret. Yüzlerce format var ama not tutan birinin sorması gereken tek soru şu: bu dosya on yıl sonra, bugünkü uygulama olmadan da açılır mı? Düşünmek ve biriktirmek için buna en iyi cevabı düz metin verir; teslim, baskı ve arşiv için başka formatlar daha doğrudur.
Dosyayı Not Defteri ya da TextEdit ile açtığımda içeriği okuyabiliyor muyum?
Başka bir uygulama bu dosyayı kayıpsız içeri alabiliyor mu?
Buradan PDF, DOCX, EPUB ya da web sayfası üretebiliyor muyum?
Not tut düşünmek ve biriktirmek Teslim et başkasına vermek Arşivle son hâli saklamak Veri yapı taşımak Dikkat çıkışı zor ya da eskimiş
İnsanın doğrudan okuyup yazdığı metin. Notların evi burası.
.mdmetin editöründe okunurJohn Gruber, 2004. İşaretli hâliyle de okunur; çekirdeği CommonMark ile standartlaştı. Obsidian, Logseq, Joplin ve yüzlerce editör açar.
.txtmetin editöründe okunurEn dayanıklı format; her cihaz açar. Başlık, bağlantı, liste gibi yapı yoktur.
.orgmetin editöründe okunurEmacs'in not, görev ve ana hat formatı. Çok güçlü; Emacs dışında desteği sınırlı.
.adocmetin editöründe okunurTeknik dokümantasyon ve kitap. Markdown'dan zengin (içerik tablosu, dahil etme), daha az yaygın.
.rstmetin editöründe okunurPython dünyasının dokümantasyon formatı (Sphinx). Not tutmak için katı.
Biçimli belge hazırlamak ve başkasıyla düzenlemek için. Teslim için iyi, biriktirmek için ağır.
.docxpaket / ikiliKurum ve müşterinin beklediği format. Açık standarttır (ECMA-376, ISO/IEC 29500) ama içi ZIP'lenmiş XML'dir; metin editörüyle okunmaz.
.odtpaket / ikiliLibreOffice'in formatı, ISO/IEC 26300 standardı. Kamu kurumlarında açık format olarak tercih edilir.
.rtfmetin editöründe okunurHemen her editör açar; Microsoft 2008'den beri geliştirmiyor. Metin editöründe okunur ama kod kalabalığıyla.
.docpaket / ikili1997–2003 dönemi ikili format. Eski belgeyi açmak için var; yeni belgede kullanma, .docx ya da .odt olarak kaydet.
.pagespaket / ikiliApple ekosisteminde rahat; Apple dışında açmak zor. Paylaşırken PDF ya da DOCX'e dönüştür.
Her ekranda ve baskıda aynı görünmek için. Yazmak için değil, göndermek ve saklamak için.
.pdfpaket / ikiliISO 32000. Resmî evrak, fatura, e-Devlet belgesi zaten bu formatta gelir. Düzenlemek zordur; son hâl içindir.
.pdfpaket / ikiliUzun süreli saklama için PDF alt türü (ISO 19005): yazı tipleri gömülü, dış bağımlılık yok. Önemli belgeleri arşivlerken tercih et.
.djvupaket / ikiliTaranmış kitaplar için sıkıştırma formatı. Okuyucu desteği azaldı; saklamak için PDF'e çevir.
Okura ulaşan çıktı. Kaynağı Markdown'da tutup buraya dönüştürmek en kolay yol.
.htmlmetin editöründe okunurWeb sayfası. Metin editöründe okunur ama etiket kalabalığı yüzünden elle not tutmaya uygun değil.
.epubpaket / ikiliAçık e-kitap standardı (W3C). İçi ZIP'lenmiş XHTML'dir. Kindle Direct Publishing yeni e-kitaplarda EPUB ya da DOCX ister.
.mobi.azw3paket / ikiliAmazon'un eski formatları. KDP yeni yeniden akan e-kitaplarda MOBI'yi artık kabul etmiyor; üretme, EPUB kullan.
Formül, kaynakça ve yayın kalitesinde dizgi. Tez ve makale yazanlar için ikinci katman.
.texmetin editöründe okunurMatematik ve akademik yayının standardı. Düz metindir, derlenerek PDF olur. Öğrenme eşiği yüksek.
.typmetin editöründe okunurLaTeX'e modern, hızlı derlenen alternatif. Ekosistemi genç; dergi şablonları henüz sınırlı.
.bibmetin editöründe okunurKaynakça kayıtları. Zotero dışa aktarır; LaTeX, Typst ve Pandoc okur.
.qmd.rmdmetin editöründe okunurMarkdown + çalışan kod. Veri analizi raporları ve tezin analiz bölümleri için.
.ipynbmetin editöründe okunurKod, çıktı ve metin tek dosyada. İçi JSON'dur; metin editöründe okunur ama iki sürümü karşılaştırmak zordur.
Yazarlık araçlarının kendi formatları. Kaynağı düz metinde tutmak burada da işe yarar.
.fountainmetin editöründe okunurSenaryo için düz metin formatı. Birkaç kuralla sahne, karakter ve diyalog yazılır; senaryo programları okur.
.fdxpaket / ikiliFilm ve dizi sektörünün beklediği senaryo dosyası. Yapımcıya gönderirken gerekir.
.scrivpaket / ikiliTek dosya değil, içinde RTF'ler olan bir klasör paketi. Güçlü bir yazma ortamı; senkronizasyonda paket bozulmasına dikkat et, düzenli derle (compile) ve dışa aktar.
Metin değil, yapı taşır. Uygulamalar arasında liste ve hiyerarşi taşımak için.
.opmlmetin editöründe okunurAna hat (outline) değişim formatı. Taslak uygulamaları ve RSS okuyucuları arasında hiyerarşi taşır.
.csvmetin editöründe okunurTablo verisi. Notion veritabanları bu formatta dışarı çıkar. Türkçe karakterde UTF-8 kodlamasına dikkat.
.yaml.jsonmetin editöründe okunurYapılandırılmış veri. YAML notun başındaki özellikler (frontmatter) için; JSON uygulamaların iç verisi için.
.mm.xmindpaket / ikiliFreeMind (.mm, XML) ve XMind dosyaları. Görsel düşünme için iyi; içeriği dışarı almak için OPML ya da Markdown'a aktar.
Çıkış kapısının anahtarı uygulamadadır. Kullanmak sorun değil; dışa aktarmayı bilmek şart.
.enexmetin editöründe okunurEvernote'un XML dışa aktarımı. Obsidian, Joplin ve diğerlerinin içe aktarıcıları okur; biçim ve ekler her zaman kusursuz gelmez.
.onepaket / ikiliOneNote'un kendi formatı. Toplu ve temiz dışa aktarım zayıftır; taşımak için çoğu zaman ek araç gerekir.
Not tutarken gerçekte seçilen formatlar bunlar. Kısa cevaplar bilerek kaba tutuldu; uygulama sürümleri değişse de doğru kalsınlar.
| Format | Metin editöründe okunur | Bağlantı | Sürüm farkı | Yapay zekâ okur | Çevrimdışı | On yıl sonra açılır | En iyi iş |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
Markdown .md | Evet | Evet | Satır satır | Doğrudan | Evet | Büyük olasılıkla | Not, taslak, uzun vadeli arşiv |
Düz metin .txt | Evet | Hayır | Satır satır | Doğrudan | Evet | Evet | Kısa, yapısız not |
Word .docx | Hayır | Evet | Zor | Dönüştürerek | Evet | Genellikle | Teslim, biçimli belge, düzeltme turu |
Google Dokümanlar bulut | Hayır | Evet | Kendi geçmişi | Dışa aktarım ya da bağlayıcı | Kısmen | Dışa aktarıma bağlı | Eş zamanlı ortak yazım |
Notion sayfası bulut | Hayır | Evet | Kendi geçmişi | API ya da dışa aktarım | Kısmen | Dışa aktarıma bağlı | Ekip wiki'si, veritabanı |
PDF/A .pdf | Hayır | Sınırlı | Hayır | Metni çıkararak | Evet | Evet | Son hâl, resmî arşiv |
Word ve PDF/A uluslararası standartlara dayandığı için uzun vadede açılabilir kalır; Google Dokümanlar ve Notion'da ise dosyanın geleceği dışa aktarımın ne kadar eksiksiz olduğuna bağlıdır. Obsidian ile Notion'ın bu açıdan karşılaştırması: Obsidian mı, Notion mı?
Bir .md dosyası sadece metindir. Bugünkü uygulama kapansa da her metin editörü onu açar.
Başka uygulamaya geçmek için sihirbaz gerekmez; klasörü kopyalarsın. Yedek ve senkronizasyon sıradan dosya işidir.
İşletim sisteminin araması, Git gibi sürüm araçları ve yapay zekâ modelleri düz metni dönüştürmeden okur.
Pandoc gibi dönüştürücülerle aynı dosyadan DOCX, PDF, HTML, EPUB ve LaTeX üretilir.
CommonMark şartnamesi ortak çekirdeği tanımlar; IETF 2016'da text/markdown medya türünü kaydetti (RFC 7763).
[[wikilink]], callout ve gömme uygulamaya göre değişir. Metin kaybolmaz ama başka editörde görünüm bozulabilir.
Birleştirilmiş hücre, hücre içinde liste, karmaşık düzen yapılamaz.
Resim nota gömülmez, yanındaki dosyaya bağlanır. Klasörü taşırken ekler de gelmeli.
Kenar boşluğu, yazı tipi, sayfa numarası dönüştürme sırasında şablonla verilir.
Teknik olmayan biriyle aynı anda aynı metinde çalışmak için Google Docs ya da Word daha rahat.
“Markdown ile yazılan uygulama” ile “notları Markdown dosyası olarak saklayan uygulama” aynı şey değildir. Belirleyici olan, diskte gerçek .md dosyalarını görüp göremediğindir.
Karışıklığın çoğu, düşünme formatını teslim formatıyla aynı sanmaktan gelir.
Uygulama değiştirmek zorunda değilsin; ama notlarının nasıl durduğunu ve nasıl dışarı çıktığını bilmelisin. Ayrıntılar sürüme göre değişir, geçişten önce kendi hesabında dene. Araçların tamamı için Araçlar.
Nerede: Seçtiğin klasörde düz .md dosyaları
Çıkış: Dışa aktarmaya gerek yok
Nerede: Dosya tabanlı sürümde .md ya da .org dosyaları
Çıkış: Dosyalar zaten açık
Nerede: Markdown ile yazılır, kendi veritabanında durur
Çıkış: Markdown klasörü olarak dışa aktarır
Nerede: Markdown benzeri yazım, uygulama veritabanı
Çıkış: Markdown olarak dışa aktarır
Nerede: Kendi bulut veritabanı
Çıkış: Markdown + CSV, HTML, PDF; ilişkiler ve bazı bloklar kaybolabilir
Nerede: Kendi bulut veritabanı
Çıkış: .enex (XML); başka uygulamalar içe aktarıcıyla okur
Nerede: .one dosyaları ve bulut
Çıkış: Toplu, temiz dışa aktarım zayıf
Nerede: Uygulamaya özel iç biçim
Çıkış: Toplu, düzenli dışa aktarım sınırlı
- Kullandığın uygulamadan tek bir notu dışa aktar ya da dosyasını bul.
- Dosyayı Not Defteri (Windows) ya da TextEdit (macOS) ile aç.
- Metin okunuyor mu? Başlık ve listeler anlaşılıyor mu? Bağlantılar ve resimler nereye gitmiş?
- Dosya adındaki Türkçe karakterler bozulmuş mu? Bozulduysa Türkçe Karakterler yazısına bak.
Metin okunuyorsa notların güvende. Okunmuyorsa hemen taşımak zorunda değilsin; bundan sonraki kalıcı notlarını (kavram, karar, kaynak özeti) düz metinde tutmaya başla. Söz dizimi için Markdown Sözlüğü.
- Gruber, J. (2004). Markdown. Daring Fireball — daringfireball.net/projects/markdown
- MacFarlane, J. ve diğ. CommonMark Spec — spec.commonmark.org
- Leonhard, S. (2016). The text/markdown Media Type (RFC 7763). IETF.
- Kleppmann, M., Wiggins, A., van Hardenberg, P. ve McGranaghan, M. (2019). Local-first software: You own your data, in spite of the cloud. Onward! 2019, ACM.
- Ango, S. (2023). File over app — stephango.com
- ISO 19005 (PDF/A), ISO 32000 (PDF), ISO/IEC 29500 (Office Open XML), ISO/IEC 26300 (OpenDocument).