Niş Uzman Yapay Zekâsı: Kişisel Kasayı Bağlamak

Diyelim ki alan kasanda seksen iddia, bir sözlük ve bir harita var. Sohbet penceresine “kasama göre bana bir yazı yaz” diyorsun. Gelen metin akıcı, genel ve senin sınır notunu yok sayıyor. Üstüne bir de geçen ayki müşteri adını çağrıştıran bir örnek konduruyor. Bu sonuç, modelin “yeterince akıllı olmaması” değildir. Yanlış yüzeyi, yanlış genişlikte açmanın sonucudur. Bu yazı yeni bir protokol icat etmez. Sitede duran dört işi niş sınırına bağlar. [[Ajan hafızası]] kısa süreli bağlam, geri çağırma ve kalıcı kaynağı ayırır. [[MCP, skill ve LLM wiki]] kasayı bir sohbete bağlamanın, ajana dosya biçimini öğretmenin ve kaynaklardan özet sayfası tutmanın yollarını anlatır. [[Bağlam mühendisliği]] bir iş için hangi notun yetkili olduğunu seçer. [[Brif, karar kaydı ve devir]] oturum notunun kasada durmasını anlatır. Burada soru şudur: niş uzmanın hangi klasörü bu yollara açılır, hangisi hiç açılmaz, modelin cümlesi hangi şartla kalıcı nota döner.

Kalıcı olan kasa, geçici olan sohbet

Modelin o anda gördüğü pencere oturumla birlikte değişir. Mesajlar, eklenen dosyalar ve araçlardan dönen parçalar oradadır. Pencere kapanınca bu yığın sen saklamadıysan durmaz. Nişin birikimi ise yarın da lazımdır. Birikim sektör kasasındadır: yöntem, terim, kaynak, sınır, [[kesişim cümlesi]]. Sohbet, bu birikimin yerine not tutmaz. Sohbetten çıkan işe yarar cümle, ancak sen kasaya yazarsan yarın bulunur.

[[Kalıcı kaynak ile pencere]] ayrımı nişte şöyle keskinleşir. Pencereye her seferinde bütün kasayı vermek, kalıcı kaynağı pencereye kopyalamaktır. Kopya hem pahalıdır hem de aşağıdaki araştırmanın gösterdiği zayıflığa düşer. Kalıcı kaynak yerinde durur. Pencereye, o işin gerektirdiği birkaç not gider.

Lewis ve arkadaşlarının 2020’deki RAG çalışması, bilgi isteyen görevlerde önce ilgili parçaları bir derlemden çekip sonra modelin o parçalarla üretim yapmasını dener (Lewis vd., 2020). Bu, belirli görevler ve belirli derlemler üzerinde bir araştırma mimarisidir. Senin dizüstü bilgisayarındaki klasör, o deneyin derlemi değildir. “RAG kurdum” demek, makalenin sonuçlarını kendi kasana devralmak değildir. Devralınabilecek desen daha sadedir: önce ilgili notu seç, sonra modeli o notla sınırla. Seçimi sen yapıyorsan buna arama da denir. Seçimi bir araç yapıyorsa aracın neyi “ilgili” saydığını bir kez elle kontrol et. Kontrolsüz seçim, en çok benzeyen paragrafı getirir; en yetkili paragrafı değil. Yetki, [[köken bilgisi]] yazısındaki ayrımdır: kaynak notu, senin iddian ve modelin taslağı aynı yetkiye sahip değildir.

Uzun bağlama bütün kasayı sığdırmak

Nelson Liu ve arkadaşları, uzun bağlamlı modellerin bilgiyi bağlamın başında ve sonunda daha iyi kullandığını, ortasında ise belirgin biçimde zayıf kaldığını gösterdi (Liu vd., 2024). Deney, modellerin uzun girdi içindeki ilgili parçayı bulmasını ölçer. Kişisel niş kasasının “şu yazıyı yaz” görevi o deney değildir. Yine de pratik sonuç doğrudan işe yarar. Seksen notu tek yapıştırmanın ortasına gömdüğün sınır cümlesi, modelin görmezden gelebileceği yerdedir. Başta duran genel talimat ile sonda duran “yazıyı bitir” cümlesi daha çok etki eder. Ortadaki senin nişin kaybolur.

Bundan çıkan kural sayıya dökülür. Bir yayın taslağı için pencereye şunlar girer:

1. Kesişim cümlesi ve bir sınır notu. İkisi de kısa olduğu için başta durur.
2. En fazla üç iddia notu. Yazının taşıyacağı yargılar bunlardır.
3. O iddiaların dayandığı kaynak künyeleri. Tam makale metni değil.
4. Sözlükten yalnızca bu üç iddiada geçen tercih edilen terimler ve “kullanma” satırları.
5. Sonda tek cümlelik iş: “Bu üç iddiadan bir iskelet çıkar; yeni iddia ekleme.”

Beşincinin sonda durması, Liu’nun bulduğu uç etkisinden yararlanmak içindir. Ortaya yirmi not daha eklemek, üç iddiayı gömmektir. Gömülen notu model “okumuş” gibi davranabilir. Davranış, kullanıldığı anlamına gelmez.

NotebookLM gibi ayrı bir defter, dosya kasasının yanına konur. Güçlü yanı, seçtiğin kaynakların dışına daha az çıkması ve soruyu o kaynaklara dayandırmaya çalışmasıdır. Zayıf yanı, defterin kasandan ayrı bir kopya olmasıdır. Kopya güncellenmezse model eski sınırla konuşur. Deftere müşteri dosyası yüklemek, sektör kasasını ayırmanın anlamını siler. Defter ancak sektörden seçilmiş kaynak notları ve senin iddia notların için kullanılır. Canlı müşteri klasörü oraya da gitmez.

Açılan klasör, açılmayan klasör

MCP, uygulamaların dosya ve araçlara ortak bir dille bağlanması için tanımlanan protokoldür. Anthropic’in başlattığı çalışma, Aralık 2025’te Agentic AI Foundation’a devredildi (Anthropic, 2025). Protokolün kendisi hafıza değildir (Model Context Protocol, 2026). Hafıza, bağladığın dosyadır. Bağladığın dosya yanlışsa protokol doğru çalışır ve yanlış yeri açar.

Nişte açılacak yer sektör kasasının üç klasörüdür: `iddia`, `sozluk`, `kaynak`. Harita da okunabilir, çünkü seçim yapmayı kolaylaştırır. Açılmayacak yer müşteri kasasının tamamıdır. Genel kasanın sağlık, finans ve özel notları da açılmaz. [[Dosya sistemi bağlantısı]] kurulurken yol, bütün disk değil bu üç klasör olsun. “Sonra daraltırım” diye ev klasörünü vermek, daraltmanın unutulacağı gündür.

Ajanın dosyaya yazma izni ile okuma izni ayrıdır. Okuma, taslak istemek için yeter. Yazma izni verilecekse hedef yalnızca `ai-taslak` adlı boş bir klasör olsun. İddia notlarının üstüne yazmasın. Sözlüğün tercih edilen terimini değiştirmesin. Karpathy’nin LLM wiki tarifinde kaynaklar yerinde durur; model onlardan birbirine bağlı özet sayfaları üretir ve bakar (Karpathy, 2026). Nişte kaynakların yerinde durması pazarlık konusu değildir. Özet sayfası `ai-taslak` içindedir. İddia klasörüne geçişi sen yaparsın. Geçiş şartı aşağıdadır.

Skill dosyaları, ajana senin sözdizimini öğreten talimatlardır. Niş için uzun bir persona yazma. Persona, kesişim cümlesini her paragrafta tekrar ettirir ve kanıtsız bir üslup üretir. Skill’e yazılacak üç kural yeter: tercih edilen terimin dışına çıkma, müşteri adı görürsen dur ve sor, yeni yargıyı kaynak satırı olmadan iddia klasörüne kaydetme. Ayrıntılı kurulum, Obsidian dizisindeki yazının işidir. Burada niş sınırı vardır.

Brif: oturumun kâğıdı

[[Brif yazısı]], hazır kasadaki alan listesinin şablon sayfasında birebir dökülmediğini de söyler. Aşağıdaki brif o ürünün gizli şablonu değildir. Niş işi için kasana koyabileceğin sade bir nottur. İstersen o ürünün brif dosyasına da aynı başlıkları taşırsın. Taşımazsan da not iş görür.

# Brif: ara hatırlatma iskeleti

iş: üç iddiadan bir yazı iskeleti, yeni iddia yok
okur: altı haftalık program tasarlayan kişi
kesişim: (notun adı)
sınır: (notun adı)
iddialar: (en fazla üç notun adı)
terimler: pekiştirme, ara hatırlatma
kaynak türü: bir gözlem, bir kitap bölümü; araştırma sonucu gibi yazılmayacak
yazma yeri: ai-taslak / iskelet
kasaya giriş: hayır, ben bakmadan olmaz

Brifin kendisi kalıcı kaynak değildir. İş bitince [[devir notu]] iki satır taşır: iskelet nerede, hangi iddia güncellenmedi. Devir yazılmadan yeni brif açılırsa oturumlar birbirinin üstüne biner ve hangi taslağın geçerli olduğu karışır. Bu, yayın akışındaki “yayın kaydı yazılmadan yeni blok açılmaz” kuralının model tarafıdır.

Karar kaydı ise ancak sen bir şeyi seçtiysen açılır. “Model şöyle yazdı” bir karar değildir. “İskeletteki ikinci başlığı sınır notuyla çeliştiği için attım” bir karardır. Kararı modelin taslağının içine gömme. Ayrı satırda durursa bir sonraki brif onu başa koyabilir. Gömmesen, Liu’nun ortasında kaybolur.

Taslak kasaya nasıl girer

Modelin paragrafı dört kapıdan geçmeden iddia olmaz.

1. **Kaynak satırı var mı?** Gözlemse gözlem diye işaretli. Başkasının metninse künye duruyor. Kaynak satırı yoksa paragraf `ai-taslak`ta kalır ya da silinir. [[Özetin denetlenmesi]] burada da geçerlidir: akıcı cümle, doğru cümle değildir.
2. **Yeni iddia eklemiş mi?** Brif “yeni iddia yok” diyorsa eklenen cümle ya senin notuna bağlanır ya atılır. Modele yeni fikir üretmesini ayrıca istediğin oturum ayrıdır. O oturumun çıktısı da soru notu olur, iddia olmaz. Soru, [[boşluk turunun]] ürettiği soru ile aynı eşiğe girer.
3. **Terim sözlükte var mı?** Model “spaced repetition”, senin tercihin “pekiştirme” ise cümle tercih edilen terime çevrilir. Sözlük modelin üslup tercihine göre güncellenmez.
4. **Müşteri izi var mı?** Ad, şehir, dar bir pazar, sıra dışı sayı. Biri varsa paragraf silinir, brifin hangi nottan o izi aldığını bulursun. İz sektör notundan geliyorsa notun kendisi üç kapıdan geçmemiştir. Model yeni bir sızıntı yaratmış olmaz; eski sızıntıyı parlatmış olur. Düzeltme sektör notundadır.

Dört kapı, LLM wiki’nin “model bakar” kısmını kişisel nişte tamamlar. Bakmak, yetki devri değildir. Yetki, kaynak satırını yazan kişidedir. O kişi sensin.

Üslup jeneriğe kayar

Niş uzmanın modele verdiği kesişim cümlesi, kısa sürede her paragrafa yapışan bir ağız olur. Ağız, kanıt notlarının yerini alır. Okur akıcılığı görür, sınırı görmez. Buna karşı brifte sınır notunun adı başta durur ve iskeletten çıkan her bölüm, sınırla çelişiyorsa atılır. Atmak bir üslup cilası değildir. [[Tekel cümlesinin]] kanıtsız tekrarı, kasada slogan biriktirmekle aynı işi modelin içinde yapar.

İkinci kayma, modelin iki kümeni erken birleştirmesidir. [[Boşluk]] bir soru adayıdır. Model bu adayı “araştırmalar gösteriyor ki” diye kapatabilir. Burt ya da Granovetter’i not ağına birebir bağlayan cümle, önceki bölümde bilerek dışarıda bırakıldı. Model o cümleyi kendiliğinden kurarsa kapı 1’de düşer. Kaynak satırı uydurulmuş bir birleşimdir.

Üçüncü kayma, sözlüğün şişmesidir. Model her yeni metinde bir terim önerir. Öneriyi sözlüğe tercih edilen terim diye yazmak, [[kontrollü dağarcığı]] serbest etikete çevirir. Öneri ancak eş anlamlı adayı olarak, aylık bakımda, senin kararınla girer. O ay bakım yoksa öneri taslakta kalır.

Yerel model, bulut model, aynı sınır

[[Yerel model ile bulut model]] arasındaki gizlilik farkı ayrı bir yazının konusudur. Nişte değişmeyen sınır şudur: müşteri kasası buluta da, yerelde çalışan bir ajana da klasör olarak açılmaz. Yerel çalışmak, yanlış klasörü açmayı meşru kılmaz. Yerel modelin zayıf yanı genellikle daha dar bağlam ve daha zayıf talimat takibidir. Bu yüzden brif daha da kısa tutulur: bir sınır, bir iddia, bir iş. Üç iddiayı birden vermek, dar pencerede hepsini birden düşürebilir.

Bulut modelin zayıf yanı, metnin ve bazen dosyanın senin makinenin dışına çıkmasıdır. Sektör notların arasında bile başkasına ait bir ayrıntı kaldıysa bulut bunu çoğaltır. Üç kapılık sektör çıkarma, modele bağlamadan önce yapılır. Sıra tersine dönerse model, senin henüz ayıklamadığın notu düzgün Türkçeyle yeniden yazar. Düzgün Türkçe ayıklama değildir.

Yedek almadan yazma izni verme. Bu kural Obsidian dizisinde de durur. Nişte özellikle `ai-taslak` klasörü yedeğin içindedir; çünkü geri dönüş, modelin bir önceki iskeletini de kapsar. İddia klasörü model tarafından yazılmıyorsa yedek yine alınır. Senin elle yaptığın geçiş de hata üretir.

İki çıktıyı yan yana koy

Aynı işi iki şekilde istemek, kuralı soyutluktan çıkarır. İş şu olsun: ara hatırlatma üzerine bir iskelet. Birinci denemede haritadaki bütün başlıkları, sözlüğün tamamını ve aklındaki üç müşteri anısını yapıştır. İkinci denemede bu yazıdaki beşliyi kullan: kesişim, sınır, üç iddia, ilgili terimler, sonda “yeni iddia ekleme”.

Birinci çıktı genellikle uzundur. Ortadaki notların inceliğini kaybeder, sınır paragrafını ya atlar ya da girişteki genel öğüdün içine eritir. Müşteri anısı yapıştırmadıysan bile, sektör notunda kalmış bir ayrıntıyı “örnek” diye geri getirebilir. İkinci çıktı daha kısadır. Üç iddianın dışına çıktığı her cümle görünür, çünkü elindeki malzeme azdır. Azlık burada eksiklik değildir. Liu ve arkadaşlarının gösterdiği orta-bölge zayıflığı, az ve uçlarda duran notta daha az gizlenir (Liu vd., 2024). Bu yan yana koyma onların deneyinin tekrarı değildir. Senin işinde hangi paketin sınırı koruduğunu gösterir. Koruyan paketi brif yap. Korumayan paketi “daha çok bağlam” diye savunma.

Çıktıyı okurken üç kalem yeter. Yeşil: senin iddia notunda zaten duran cümle. Sarı: sözlükte olmayan yeni terim. Kırmızı: kaynak satırı olmayan yeni yargı. Kırmızı cümle `ai-taslak`tan iddiaya geçmez. Sarı terim sözlüğe o gün yazılmaz; aylık bakıma aday diye taslakta kalır. Yeşil cümle zaten kasada durduğu için yeniden iddia açmaz. Bu boyama on dakikadır. On dakika ayırmadığın taslak, LLM wiki’nin “bakar” adımının yapılmamış halidir. Karpathy’nin tarifinde bakım, kaynakların değişmeden durması ve özetin ayrıca yaşamasıdır (Karpathy, 2026). Bakım yapılmadan özetin iddia klasörüne taşınması, tarifi yarıda keser.

Ajanın yazdığı özet sayfası

LLM wiki denemesi yapacaksan nişte tek bir sayfa ile başla. Sayfanın adı, haritadaki bir kümenin adıdır: `pekiştirme — taslak özet`. Kaynakları model seçmesin. Sen üç kaynak notu ile iki iddia notunu say. Model bu beş dosyadan bir özet saysın, yeni dosya açmasın, tercih edilen terimi değiştirmesin. Özet `ai-taslak`ta durur.

Ertesi gün özeti sen oku. Her cümlenin altında hangi dosyadan geldiğini ara. Dosyası bulunmayan cümleyi sil. Dosyası bulunan cümle, dosyanın sınırını aşıyorsa cümleyi daralt. Daraltılmış hâli hâlâ işe yarıyorsa iddia notuna “özetten gelen satır” diye ekle, yeni bir doğru ilan etme. Bu okuma, modeli kasaya ikinci bir yazar yapmak yerine redaktör koltuğunda tutar. Koltuğu devredersen sözlük bir ayda modelin kelimelerine döner ve [[kontrollü dağarcık]] dağılır.

Özet sayfası hoşuna gittiyse bile ikinci kümeye geçmeden bir hafta bu bakımı tekrarla. Bir haftada bakım ağır geliyorsa nişin için LLM wiki erken demektir. Erken olması bir eksiklik değildir. Brif ile beşli paket, bakım ağırlığı olmadan da çalışır. Wiki, kaynak sayın bakabileceğinden hızlı büyüyünce anlam kazanır. Büyümeden kurulan wiki, boş bir özet klasörüdür.

Bu hafta

1. Sektör kasasında modele açılacak üç klasörü yaz. Müşteri kasasının yolunu bu listenin altına “açılmaz” diye koy. Liste kasada dursun, yalnız hafızanda kalmasın.2. Bir yayın işi için brifi yukarıdaki başlıklarla doldur. İddia sayısı üçü geçmesin. Tam makale yapıştırma.
2. Aynı işi bir de “bütün haritayı yapıştır” diye dene. İki çıktıyı sınır notunla karşılaştır. Hangisi sınırı yok saydıysa o yöntemi bırak. Bu deneme, Liu’nun deneyini tekrarlamaz; senin işindeki farkı görünür kılar.
3. Çıktıyı `ai-taslak`a koy. Dört kapıdan geçirmeden iddia klasörüne taşıma.
4. Devir notuna iki satır yaz. Satır yoksa yarın yeni brif açma.

Model, sektör kasasının okurudur. Müşteri kasasının okuru değildir. Sözlüğün editörü değildir. İddia notunun yazarı da değildir. Bu dört cümle kurulumdan daha çok iş görür. Kurulum, klasör yolu doğruysa bu cümleleri işletir. Klasör yolu yanlışsa kurulum ne kadar güncel olursa olsun nişi jenerik bir ağıza ve bir sızıntıya çevirir.