Niş Etiket Taksonomisi: Kontrollü Kelime Dağarcığı

Furnas, Landauer, Gomez ve Dumais, insanların aynı şeye kendiliğinden aynı kelimeyi seçme olasılığını beş ayrı alanda ölçtü. Her alanda iki kişinin aynı terimi tercih etme olasılığı 0,20’nin altında kaldı. Tek bir “doğru” kelimeye güvenen erişim, denemelerin büyük bölümünde başarısız oluyordu. Yazarlar, çok sayıda eş anlamlıyı sıklığına göre bağlamanın bu başarısızlığı belirgin biçimde azalttığını gösterdi (Furnas vd., 1987). Çalışma, 1987’de bilgisayar komutları ve nesne adları üzerineydi. Kişisel not kasasını ölçmedi. Yine de niş etiketleri için doğrudan bir uyarıdır: bugün “pekiştirme” dediğin kavrama altı ay sonra “hatırlatma aralığı”, bir kaynakta “spaced practice”, bir müşteri toplantısında “tekrar modülü” diyebilirsin. Dördü de aynı yargıya gider. Etiketler serbestse dördü dört ayrı çekmecedir.

Kontrollü dağarcık bu çekmeceleri birleştirir. Yeni bir kavram icat etmez. Senin zaten kullandığın kelimelerden birini tercih eder, diğerlerini o kelimeye yönlendirir.

Etiket, klasör ve bağlantı aynı işi görmez

[[Klasör, etiket ve bağlantı]] yazısının ayrımı burada da durur. Klasör nota yer verir. Bağlantı iki yargı arasındaki anlamı kurar. Etiket, bir özelliğe göre süzer. Niş sözlüğü etiketlerin yerine bağlantı geçirmek değildir. Etiketler çoğaldıkça aynı kavramı başka başka adlarla süzer hale gelmesin diye kelimeleri denetler.

Civan ve arkadaşları, klasör mü etiket mi sorusunun cevabının işin ayrıntısında olduğunu gösterdi (Civan vd., 2008). Bergman ve arkadaşları ise kişisel bilgide pek çok kişinin yeri hatırladığı için klasörü tercih ettiğini buldu (Bergman vd., 2013). İki sonuç birlikte okununca niş için pratik bir denge çıkar. Tercih edilen terimler az ve sabittir; onları bir sözlük notunda klasör gibi hatırlanacak bir yerde tutarsın. Eş anlamlılar ise o terime bağlıdır; her eş anlamlı yeni bir çekmece açmaz. Yüzlerce serbest etiket, ne klasörün yer hafızasını ne de bağlantının anlamını verir. Yalnızca arama sonuçlarını böler.

NISO Z39.19, tek dilli kontrollü dağarcıklar için bir standarttır. Listeler, eş anlamlı halkaları, taksonomiler ve thesaurus’ları kapsar. Standardın amacı, içeriği tutarlı tarif etmek ve bulmayı kolaylaştırmaktır. Bunu üç yolla yapar: terimin kapsamını tanımlamak, eş anlamlıları birbirine bağlamak, aynı yazılan farklı anlamları ayırmak (NISO, 2010). Kişisel niş bu standardın tamamını işletmek zorunda değildir. Standardın üç yolu, yirmi beş terimde de geçerlidir. Kütüphane için yazılmış bir belgeyi kişisel kasaya olduğu gibi kopyalamak, sözlüğü bir ikinci işe çevirir. O zayıf yan, yazının sonunda ayrıca durur.

Bir terim notunda altı satır

W3C’nin SKOS sözlüğü, bilgi düzenleme sistemlerindeki terimleri ortak alanlarla tarif eder: tercih edilen etiket, alternatif etiket, gizli etiket, tanım, kapsam notu, daha geniş, daha dar, ilişkili (W3C, 2009). Bunları bir yazılıma kurmak zorunda değilsin. Alan kasanda her tercih edilen terim bir nottur. Notun alanları SKOS’un kişisel karşılığıdır.

# pekiştirme

tercih: pekiştirme
eş anlamlı: hatırlatma aralığı, tekrar modülü, spaced practice
kullanma: tekrar (yalnız başına), review
kapsam: Yeni bir beceride ilk anlatımdan sonra, aralıklı kısa yoklama.
kapsam dışı: Aynı gün içinde yapılan alıştırmanın ikinci turu. Ona "alıştırma" de.
üst: öğrenme tasarımı
alt: ara hatırlatma, gecikmeli yoklama
ilişkili: transfer, unutma

Altı satırın her biri bir iş görür.

**Tercih**, aramada ve yeni notta kullanacağın tek kelimedir. Yeni etiket açarken önce sözlüğe bakarsın. Varsa yenisini açmazsın.

**Eş anlamlı**, senin ve kaynakların başka söyleyişleridir. Furnas’ın gösterdiği dağınıklık burada toplanır. Eş anlamlı bir etiket olarak da var olabilir; o etiket yeni not taşımaz, yalnızca tercih edilen nota işaret eder. İşaret yoksa eş anlamlı yine ayrı çekmece olur.

**Kullanma**, bilerek bıraktığın kelimedir. “Tekrar” tek başına hem alıştırmayı hem pekiştirmeyi hem de müşterinin “tekrar eğitimi” dediği zorunlu kursu çağırır. Kullanma satırı, o kelimeyi tercih etmemenin gerekçesini tutar. Gerekçe yoksa altı ay sonra kelime geri gelir.

**Kapsam ve kapsam dışı**, homografı ayırır. Aynı kelimenin iki anlamı varsa iki not aç. Başlıkları ayır: `pekiştirme (öğrenme)` ve `pekiştirme (inşaat)`. Nişin ikisini birden taşımıyorsa ikincisini hiç açma. Kapsam cümlesi tanımsız kalırsa terim bir duyguya dönüşür. “Önemli şeyler” bir terim değildir.

**Üst, alt, ilişkili**, hiyerarşi ve çağrışımdır. NISO bu üç ilişkiyi ayırır: eş değerlik, hiyerarşi, çağrışım (NISO, 2010). Üst ve alt, “bunun bir türüdür” ilişkisidir. İlişkili, türü olmadığı halde birlikte aranan terimdir. İlişkiliyi alta yazmak, haritayı sahte bir ağaca çevirir. `transfer`, `pekiştirme`nin alt türü değildir. İkisi sık birlikte anılır. Bu yüzden ilişkili satırındadır.

Kaç terim yeter

Başlangıç eşiği yirmi beş, üst uyarı kırktır. Yirmi beşin altında sözlük, alanın dilini henüz örtmez; arama yine serbest kelimelere dağılır. Kırkın üstünde sözlük, bakım gününde bitmez ve yeni terim eklemek “bir de bunu yazayım”a döner. Kırkı geçen her aday için bir eski terimi birleştirmen ya da kapsama alman gerekir. Birleştirme kararı verilmiyorsa aday eş anlamlı satırına yazılır, yeni not açılmaz.

Bu sayılar bir araştırma bulgusu değildir. Kişisel bakım süresinden türetilmiş bir işletim eşiğidir. Alanın gerçekten daha geniş bir dili varsa sözlük büyüyebilir. Büyüme koşulu, aylık bakımın hâlâ on ile yirmi dakika arasında bitmesidir. Bitmiyorsa terim çoktur ya da terim notları deneme yazısına dönmüştür. Terim notu deneme yazısı değildir. Yargı, iddia notunda durur. Terim notu o yargıyı hangi kelimenin taşıyacağını sabitler.

İlk yirmi beşi seçmek için son altmış günde yazdığın notların başlıklarını dök. Tekrar eden isimleri say. En sık on beş isim adaydır. Sonra [[kesişim cümlende]] geçen ve yayınlarında okurun sorduğu on isim daha ekle. Listede hem senin dilin hem okurun dili olsun. Yalnızca senin sevdiğin terimlerden kurulan sözlük, Furnas’ın sorununu kasada çözer, yayında çözmez. Okur “tekrar modülü” diye arıyorsa bu söyleyiş eş anlamlı satırında durur. Tercih edilen terim senin yazında kullandığın kelime olabilir. Eş anlamlı, okurun kelimesini o yazıya bağlar.

Yeni notta kelime nasıl seçilir

Bağlama oturumunda, [[yakala, bağla, yayınla]] akışındaki her iddia notu bir tercih edilen terime bağlanır. Sıra şöyledir.

1. Yargıyı yaz.
2. Sözlükte bu yargıyı taşıyan terim var mı bak.
3. Varsa o terimi nota bağla. Aklındaki başka kelimeyi eş anlamlı satırına ekle. Yeni etiket açma.
4. Yoksa ve yargı gerçekten yeni bir kavramsa terim notunu aç. Altı satırı doldur. Bir satır boş kalacaksa en azından tercih, kapsam ve kapsam dışı dolsun. Boş kapsam, serbest etiketin düzgün görünen hâlidir.
5. Yeni terim, mevcut bir terimin alt türüyse üst satırını bağla. “Hiçbirine benzemiyor” diyorsan listeye bir de “ilişkili” yaz. Hiçbir yere bağlanmayan terim, bir ay sonra yetim etiket olur.

Obsidian’da tercih edilen terim bir nottur; etiket ise `#pekiştirme` gibi süzmek içindir. İkisini birden kullanıyorsan etiket ile notun adı aynı kelime olsun. Logseq’te sayfa adı ile etiket zaten birbirine yakındır; yine de “kullanma” satırındaki kelimeye yeni sayfa açma. Araç değişince kural değişmez: ikinci kelime yeni bir düğüm açmaz, mevcut düğüme yönlendirir.

Müşteri jargonu sözlüğe tercih olarak girmez. [[Müşteri kasasında]] kalır. Sektör sözlüğünde ancak eş anlamlı satırına, kimlik taşımadan girebilir: “bazı ekipler buna tekrar modülü diyor.” Firmanın iç kısaltması bu satıra bile yazılmaz.

Homograf, eş anlamlı ve sahte boşluk

Aynı yazılan iki anlam, yapısal boşluk sanılabilir. [[Yapısal boşluklar]] yazısında bu tuzak ayrıca durur. Burada önlemi sözlük görür.

Diyelim ki notlarının bir kümesi “ölçme” başlığında programın işe yarayıp yaramadığını konuşuyor, başka bir küme aynı kelimeyle katılımcının sınav puanını konuşuyor. İki küme arasında bağ yok. Bu, yazılmamış derin bir köprü olabilir. Çoğu zaman iki anlamın aynı kelimede çarpışmasıdır. Kapsam notları ayrılınca kümeler de ayrılır: `ölçme (program)` ve `ölçme (puan)`. Köprü aramadan önce sözlüğe bak. Sözlük ayrımı yapılmadan bulunan “boşluk”, eksik bir yazı değil, eksik bir kapsam cümlesidir.

Eş anlamlılık tersine çalışır. `hatırlatma aralığı` ve `pekiştirme` iki küme gibi durur, aralarında bağ azdır. Bağ azdır çünkü aynı yargıyı iki kelimeye bölmüşsündür. Bunu yazı fikri sanıp bir de “ikisinin ilişkisi” başlıklı metin yazmak, sözlüğün yapacağı işi yayına yıkmaktır. Önce eş anlamlı satırını birleştir. Birleştikten sonra hâlâ iki ayrı yargı duruyorsa o zaman köprü sorusu meşrudur.

Aylık bakım, on dakika

Sözlük kurulunca kendi haline bırakılmaz. Ayda bir, alan kasasının turuna on dakika ekle.

1. Bu ay açılan etiket ve yeni terim notlarını listele. Sözlükte karşılığı olanları kapat, eş anlamlıya yaz.
2. Hiç notu kalmayan tercih edilen terimi işaretle. Üç aydır boşsa terim ya emekliye ayrılır ya da kapsamı yanlış çizilmiştir. Emekli terimi silme. Notun üstüne `durum: emekli` yaz, eş anlamlılarını yaşayan bir terime taşı.
3. Kapsamı hâlâ “ile ilgili her şey” diye duran notu daralt ya da böl.
4. Üst-alt ilişkisinde “bir türüdür” testi yap. Testi geçmeyen bağı ilişkili satırına indir.
5. Kırk terimi geçtiysen bu ay yeni terim açma. Birleştir.

Bakım yapılmayan sözlük, altı ay sonra serbest etiket listesinden ayırt edilemez. Çünkü yeni kelimeler girmeye devam eder, eskiler yönlendirme olmaktan çıkar. Furnas’ın eş anlamlı tablosu ancak güncelse işe yarar. Tablo donunca sistem yine tek kelimeye güveniyor gibi davranır; oysa sen her ay başka kelime seçmişsindir.

Zayıf yanları

Kontrollü dağarcığın bedeli vardır. Bedeli gizlenirse sözlük bir erdem gösterisine döner.

**İkinci bir meslek gibi şişer.** NISO standartı koleksiyonlar, kurumlar ve yıllarca bakılan sözlükler içindir. Kişisel niş bu ölçeği taklit ederse terim notları iddia notlarını geçer. İddia notu yazılmadan terim notu çoğalıyorsa iş tersine dönmüştür. O ay sözlüğe dokunma. Yargı yaz.

**Tercih edilen kelime okuru dışlar.** Senin sevdiğin teknik terim, okurun aramadığı kelime olabilir. Eş anlamlı satırı bu yüzden zorunludur. Yayında ise okurun kelimesini ilk cümlede kullanıp teknik terimi yanında açmak, sözlüğü gizleyerek yazmaktan daha dürüsttür. Sözlük kasanın içindedir. Okur thesaurus görmek zorunda değildir.

**Eş anlamlıyı fazla birleştirmek yargıyı ezer.** İki kelime bazen gerçekten iki kavramdır. Acele birleştirmek, kapsam notunu yalana çevirir. Şüphede bir ay iki not olarak bırak, yeni iddiaların hangisine bağlandığına bak. Hepsi birine bağlanıyorsa öteki eş anlamlıdır. İkiye bölünüyorsa ikisi de tercih edilen terimdir.

**Türkçe ek ve büyük harf yeni terim üretir.** `pekiştirme`, `Pekiştirme` ve `pekiştirmeler` üç etiket olmasın. Araç izin veriyorsa tek biçime indir. İzin vermiyorsa sözlükte tek tercih yaz, diğerlerini eş anlamlı say. Yabancı terimde büyük harf Türkçe yerelleştirmede `i` harfini `İ` yapabilir. Tercih edilen biçimi sözlükte küçük harfle sabitle, başlığa bırakma.

**Sözlük, düşüncenin yerine geçer.** Doğru kelimeyi seçmek, yargının doğru olduğu anlamına gelmez. Terim notu bir iddiayı kanıtlamaz. Kanıt, kaynak ve sınır hâlâ iddia notundadır. Sözlük yalnızca o iddiayı aynı rafta bulmanı sağlar.

Aramayı birleştirmenin küçük provası

Sözlük işe yarıyor mu, terim sayısından anlaşılmaz. On dakikalık bir prova yeter. Sözlükten önce, alanının en çok kullandığın kelimesini ve aklına gelen iki eş söyleyişini ayrı ayrı ara. Diyelim ki `pekiştirme`, `hatırlatma` ve `tekrar` üç ayrı sonuç listesi veriyor. Listelerdeki notların yarısı aynı yargıyı taşıyor, başlıkları farklı olduğu için yan yana gelmiyor. Bu, Furnas’ın tek kişilik kasadaki halidir. Aynı insan, aynı kavram için üç kelime seçmiştir.

Sonra eş anlamlı satırını yaz ve yeni notlarda yalnız tercih edilen terimi kullan. Eski notların dosya adını o gün topluca değiştirme. Her eski nota, bir sonraki bağlama oturumunda dokunulduğunda bir satır ekle: `terim: pekiştirme`. Üç hafta sonra aynı üç kelimeyi yeniden ara. `pekiştirme` listesi dolmalı, diğer ikisi ya boşalmalı ya da yalnızca “bu kelimeyi kullanma, şuraya bak” yönlendirmesini göstermelidir. Göstermiyorsa eş anlamlılar hâlâ ayrı etiket olarak yeni not topluyordur. Yönlendirme notu yazılmamış demektir.

Prova, Bergman’ın yer hafızası bulgusuyla da okunur. İnsanlar klasörü, nerede olduğunu hatırladıkları için tercih eder (Bergman vd., 2013). Sözlük notu da bir yerdir. Tercih edilen terimlerin listesi tek bir harita sayfasının başında durursa yeri hatırlarsın. Liste üç ayrı dosyaya bölünürse sözlüğün kendisi aranacak şeye döner. Bakım gününde açılmayan sözlük, kontrollü değildir. Yalnızca düzgün görünen bir etiket yığınıdır.

Türkçe notta yabancı terim

Kaynakların çoğu İngilizce, senin yazın Türkçe ise sözlük iki dili birden taşır. Taşıma kuralı tektir. Tercih edilen terim, senin yazında kullandığın Türkçe kelimedir. İngilizce terim eş anlamlı satırındadır: `spaced practice`. Yeni notun başlığı İngilizce açılmaz. Açılırsa altı ayda iki sözlüğün olur ve [[boşluk turu]] ikisini ayrı küme sanır.

Türkçe karşılık henüz oturmadıysa tercih satırına geçici olarak kaynak dili yazılabilir. Üstüne `geçici` konur. Aylık bakımda ya Türkçe tercih seçilir ya da geçici etiket kalkar. Geçici etiket üç ay durursa artık geçici değildir; sözlük kaynak diline kaymıştır. Bu, alanın uluslararası literatürle konuşması için bazen doğru bir seçimdir. Seçim bilinçli olsun. Bilinçsiz kayma, yazıların ile aramanın farklı dilde kalmasıdır. Okur Türkçe arar, kasa İngilizce etiket biriktirir, sen ikisinin arasında elinle çevirirsin. Çeviri işi eş anlamlı satırına aittir, her aramaya değil.

Büyük harf de ayrı bir terim üretmesin. `PARA` gibi yerleşmiş kısaltmalar sözlükte olduğu gibi yazılır ve `lang` karışıklığına karşı tercih satırı birebir kopyalanır. Kısaltmanın açılımı kapsam cümlesindedir. Açılımı yeni bir tercih edilen terim yapmak, aynı yöntemi iki rafta biriktirir.

Bu hafta kurulacak asgari sözlük

1. Son altmış günün başlıklarından on beş aday kelime çıkar. Her birine tercih, kapsam, kapsam dışı yaz. Diğer satırlar boş kalabilir.2. Aynı kavrama giden ikinci kelimeleri bul. Onları yeni not yapmak yerine eş anlamlı satırına yaz. Eski etikete yeni not eklemeyi bırak.
2. Bir homograf ara. Varsa iki not aç, başlıkta ayır, eski notları hangisine ait olduklarına göre bağla. Emin olmadığın notu zorla bağlama; `belirsiz` diye işaretle, bağlama gününde çöz.
3. [[İçerik haritasının]] başına sözlük notunu koy. Harita, sözlüğün dağınık kopyası olmasın. Harita yargılara, sözlük kelimelere gider.
4. Aylık tur gününe on dakika yaz. Günü yazmadan kırk terime doğru yola çıkma.

Serbest etiket, yakalama anında hızlıdır. Hızını koru: gelen kutusunda kelime serbest kalabilir. Kalıcı nota çıkarken kelime sözlüğe uğrar. Bu uğrama, Furnas’ın ölçtüğü dağınıklığı kişisel kasada tek kişinin zaman içindeki dağınıklığına çevirir. Altı ay sonraki sen de, bugünkü seninle yüzde yirmiden az aynı kelimeyi seçebilirsin. Sözlük, o iki kişi arasında bırakılmış bir yönlendirmedir.