Local-first nedir? Notların neden önce kendi cihazında durmalı

[[AFFiNE]] ve [[Anytype]] kendini "local-first" diye anlatır. Bu yazı sözcüğün nereden geldiğini ve neyi vaat ettiğini açar.

Kavramın kaynağı

Terimi yaygınlaştıran metin, Martin Kleppmann, Adam Wiggins, Peter van Hardenberg ve Mark McGranaghan'ın Ink & Switch'te yazdığı ve Onward! 2019'da yayımlanan makaledir. Başlığı tezini söyler: verin sana aittir, buluta rağmen (Kleppmann vd., 2019).

Makale iki dünyayı karşılaştırır. Eski masaüstü yazılımında dosya diskindeydi; sahibi sendin ama başkasıyla aynı anda çalışmak zordu. Bulut uygulamaları ortak çalışmayı kolaylaştırdı; karşılığında veri şirketin sunucusuna, erişim de şirketin iznine bağlandı. Local-first ikisinin iyi tarafını birleştirmeyi önerir: yerel depolamayı ve yerel ağı uzak veri merkezine tercih eden, ama ortak çalışmayı da mümkün kılan yazılım.

Yedi ilke

Makalenin yedi başlığı şunlardır (Kleppmann vd., 2019):

Bir not aracını bu yedi soruyla okuyabilirsin. Uygulama internetsiz açılıyor mu? Telefonla bilgisayar arasında not taşınıyor mu? Şirket kapanırsa dosyayı hâlâ açabilir misin? Şirket notunu okuyabilir mi?

Local-first ile local-only farkı

İki terim sık karıştırılır. Anytype'ın Local-only sayfası farkı tablo gibi yazar (Anytype, Local-only):

Anytype yalnız-yerel kipi **deneysel** diye işaretler ve ortalama bir kullanıcıya önermez. Gerekçesi: bu kip çok az ek güvenlik getirir, kalıcı veri kaybı riskini ise çok büyütür. İnternete hiç bağlanmayan bir cihaz gibi tam yalıtım gerekmiyorsa varsayılan local-first kipini önerir.

Buradan çıkan ders araçtan bağımsızdır: verinin cihazında durması, tek başına güvende olduğunu göstermez. Tek kopya bozulursa geri dönecek yer kalmaz.

İki araç yedi ilkeyi nereden karşılıyor

Aşağıdaki tablo yalnız iki aracın belgelerinde yazanı ilkelere bağlar. Hız, uzun vadede açılabilirlik gibi ölçülmesi gereken ilkeler için belge cümlesi yoksa hücre boş kalır.

İki fark göze çarpar. AFFiNE'de yerel çalışma alanı ile eşitlenen çalışma alanı iki ayrı türdür; eşitleme istiyorsan veri AFFiNE Cloud'a ya da kendi sunucuna gider (AFFiNE, Workspaces). Anytype'ta varsayılan kip eşitlemeli ve şifrelidir; sunucu yalnız şifreli veriyi taşır (Anytype, Sync & Backup).

Obsidian'la kıyas

Obsidian'da not, diskteki düz bir Markdown dosyasıdır. Uzun vade ilkesini dosya biçimi karşılar: uygulama kapansa da dosya bir metin düzenleyicide açılır. Eşitlemeyi sen seçersin; seçenekler [[ücretsiz senkronizasyon]] yazısında.

AFFiNE ve Anytype veriyi kendi biçimlerinde tutar. Uzun vade burada dışa aktarmaya bağlanır: Anytype Markdown, Any-Block, PDF ve HTML verir ([[Anytype nedir?]]). AFFiNE'in 14 Mayıs 2026 yazısı Markdown dosyasını doğrudan okuyup yazmayı hedef olarak koyar ([[AFFiNE'de yazı ve tahta]]).

Kendine soracağın dört soru

Etiket yerine şu dört soruya bak:

1. **İnternet kesilince ne oluyor?** Uygulama açılıyor ve yazdığın kaydediliyor mu?
2. **İkinci kopya nerede?** Eşitleme mi, kendi yedeğin mi, ikisi birden mi?
3. **Sunucu notu okuyabiliyor mu?** Uçtan uca şifreleme var mı, yoksa veri sunucuda açık mı duruyor?
4. **Şirket kapanırsa ne alırsın?** Dışa aktarma hangi biçimde, ne kadarını taşıyor?

Bu soruları bulut uygulaması için de sorabilirsin. Notion'dan düzenli yedek almanın yolu [[Notion yedekleme ve dışa aktarma]] yazısında. Kendi sunucunu kurmanın yükü [[kendi sunucunu kurmak]] yazısında.