Unutma Eğrisi ve [[Aralıklı Tekrar]]

Kendini denek yapan adam

1879 ile 1885 arasında Alman psikolog Hermann Ebbinghaus, bugün hâlâ atıf alan bir deney dizisi yürüttü. Deneğin tek kişi olduğu bir çalışmaydı bu: Ebbinghaus’un kendisi.

Anlamlı kelimeler önceki bilgilerle karışacağı için “DAX”, “BOK”, “ZUP” gibi anlamsız heceler kullandı. Hece listelerini hatasız ezberleyene kadar tekrar etti, sonra farklı sürelerin ardından aynı listeyi yeniden öğrenmenin ne kadar zaman aldığını ölçtü. İkinci öğrenme ilkinden ne kadar kısa sürüyorsa, bellekte o kadar çok şey kalmış demekti. Bu ölçüme tasarruf yöntemi (savings method) denir (Ebbinghaus, 1885).

Sonuç, bugün “unutma eğrisi” olarak bilinen şekildir: tasarruf ilk yirmi dakikada hızla düşer, bir saat sonra daha da azalır, bir gün sonra belirgin biçimde düşmüş olur, ama sonra eğri yataylaşır. Haftalar sonra bile sıfıra inmez. Kabaca özetle: unutma başta hızlı, sonra yavaştır.

130 yıl sonra: deney tekrarlandı

Tek kişilik, 19. yüzyıldan kalma bir deneye ne kadar güvenebiliriz? Amsterdam Üniversitesi’nden Jaap Murre ve Joeri Dros 2015’te bu soruyu doğrudan test etti. Dros, Ebbinghaus’un yöntemini olabildiğince aynen izleyerek yaklaşık 70 saat boyunca anlamsız hece listeleri öğrendi ve yeniden öğrendi (Murre ve Dros, 2015).

Bulgular Ebbinghaus’un eğrisine şaşırtıcı ölçüde benziyordu. İlginç bir ek bulgu da vardı: 24 saatlik ölçümde eğride küçük bir yükselme görüldü. Yazarlar bunun, arada geçen gece uykusunun belleği pekiştirmesiyle ilişkili olabileceğini tartışır. Yani unutma eğrisi yalnızca geçen zamana değil, o zamanda ne olduğuna da bağlıdır.

Aralıklı tekrar: eğriyi yeniden başlatmak

Ebbinghaus başka bir şey daha fark etti: tekrarları zamana yaymak, aynı sayıda tekrarı tek oturuma sıkıştırmaktan daha iyi sonuç veriyordu. Bu bulgu sonraki yüzyılda yüzlerce kez test edildi ve adı aralık etkisi (spacing effect) oldu.

Cepeda ve arkadaşlarının 2006’da yayımladığı meta-analiz, 184 makaledeki 317 deneyden 800’ü aşkın karşılaştırmayı bir araya getirdi (Cepeda ve ark., 2006). Sonuç açıktı: aynı toplam çalışma süresinde, oturumları aralıklarla yapmak, arka arkaya yapmaktan daha iyi hatırlama sağlıyor.

Aralık etkisinin sezgiye aykırı tarafı şudur: yoğun tekrar (sınavdan önceki gece “bastırmak”) kısa vadede daha iyi hissettirir ve hatta ertesi günkü sınavda işe yarayabilir. Ama bir ay sonra o bilginin çok azı kalır.

Aralık ne kadar olmalı?

Cepeda ve arkadaşlarının 2008’deki büyük ölçekli çalışması bu soruya daha ayrıntılı cevap verdi. Binden fazla katılımcıya bilgiler öğretildi, farklı aralıklarla tekrar ettirildi ve farklı sürelerin sonunda test edildi (Cepeda ve ark., 2008). Bulgunun özü:

• En iyi aralık, bilgiyi ne kadar süre hatırlamak istediğine bağlıdır.
• Bir hafta sonra hatırlamak istiyorsan, tekrarlar arasında bir iki gün yeterli.
• Bir yıl sonra hatırlamak istiyorsan, tekrarlar arasında haftalar olmalı.
• Aralık çok kısa tutmak, çok uzun tutmaktan daha zararlıdır.

Bu tablo çalışmanın bulgularından çıkarılmış kaba bir rehberdir; kesin formül değildir. Pratikte en kolay çözüm, aralıkları bir algoritmaya bırakmaktır.

Kâğıttan algoritmaya

Leitner kutusu (1972)

Alman gazeteci Sebastian Leitner, aralıklı tekrarı herkesin uygulayabileceği bir kutu sistemine çevirdi (Leitner, 1972). Kartlar numaralı bölmelere konur:

1. Yeni kartlar 1. bölmeye girer; bu bölme her gün çalışılır.
2. Doğru bilinen kart bir sonraki bölmeye geçer; üst bölmeler daha seyrek çalışılır (ör. 2. bölme iki günde bir, 3. bölme haftada bir).
3. Yanlış bilinen kart, hangi bölmede olursa olsun 1. bölmeye döner.

Böylece zor kartlar sık, kolay kartlar seyrek karşına çıkar. Karton kutu ve kalemle bugün de uygulanabilir.

SuperMemo ve Anki

1980’lerde Polonyalı araştırmacı Piotr Woźniak, aralıkları her kart için ayrı hesaplayan SuperMemo yazılımını ve SM-2 algoritmasını geliştirdi. Ücretsiz ve açık kaynak Anki uzun yıllar SM-2’den türetilmiş bir algoritma kullandı. Anki 23.10 sürümüyle birlikte isteğe bağlı olarak FSRS (Free Spaced Repetition Scheduler) algoritmasını sundu; FSRS, senin geçmiş tekrar verilerinden öğrenerek her kartın bir sonraki tekrar zamanını tahmin eder (Anki, t.y.).

Algoritmanın hangisi olduğu, çoğu kullanıcı için ikincil önemdedir. Asıl önemli olan iki şey:

• Her gün, az da olsa, tekrar yapmak. Günlük 15 dakika, haftada bir 2 saatten iyidir.
• İyi kart yazmak. Bir kart tek bir soruya cevap vermeli; “Osmanlı’nın kuruluşunu anlat” kötü, “Osmanlı Beyliği’nin kurulduğu kabul edilen yıl?” iyi bir karttır.

Not sistemiyle aralıklı tekrarı birleştirmek

Aralıklı tekrar ile not sistemi aynı işi yapmaz:

Pratik bir köprü: kalıcı notlarını yazarken “Bunu ezbere bilmem gerekiyor mu?” diye sor. Cevap evetse notun içinden iki üç kart çıkar ve Anki’ye ekle. Obsidian topluluğunun notlardan Anki kartı üreten eklentileri var; ama elle kart yazmak da bir hatırlama pratiğidir ve öğrenmeye katkı yapar. Bu konu dizinin sonraki bölümünde: [[Hatırlama pratiği]].

Özet

• Unutma başta hızlı, sonra yavaştır (Ebbinghaus, 1885; Murre ve Dros, 2015).
• Aralıklı tekrar, yoğun tekrardan daha kalıcıdır (Cepeda ve ark., 2006).
• En iyi aralık, hatırlama hedefine bağlıdır (Cepeda ve ark., 2008).
• Aralıkları yönetmek için Leitner kutusu ya da Anki gibi bir algoritma kullan.
• Not sistemi dışarıda saklar, aralıklı tekrar içeride tutar; ikisi birbirini tamamlar.

Sınava hazırlananlar için bu ilkeleri somut bir plana çeviren yazı: [[Sınav maratonu için bilgi sistemi]].