Zihni Boşaltmak: Bilişsel [[Boşaltma Araştırmaları]]

Parmağına ip bağlamak

Unutmamak için parmağına ip bağlamak, elinin üstüne kalemle not yazmak, anahtarı kapının önüne koymak: bunlar insanlığın en eski bilgi yönetimi teknikleridir. Hepsi aynı şeyi yapar: hatırlama işini beyinden dış dünyaya taşır.

Evan Risko ve Sam Gilbert, 2016’da yayımladıkları derlemede bu davranışı bilişsel boşaltma (cognitive offloading) olarak tanımlar: bir görevin bilişsel yükünü azaltmak için bedenin ya da çevrenin kullanılması (Risko ve Gilbert, 2016). Başımızı eğerek eğik bir yazıyı okumak da, telefona hatırlatıcı kurmak da bu tanımın içindedir.

Derlemenin önemli bir bulgusu şudur: insanlar ne zaman boşaltma yapacaklarına her zaman doğru karar vermez. Kendi hafızalarına az güvenen kişiler, gerçekte ihtiyaç olmasa bile daha çok boşaltma yapar. Yani boşaltma kararı, gerçek kapasiteden çok, kapasiteye dair inançla ilgilidir.

Otto’nun defteri: genişletilmiş zihin

Filozoflar Andy Clark ve David Chalmers 1998’de kışkırtıcı bir düşünce deneyi önerdi (Clark ve Chalmers, 1998). İki kişi düşün:

• Inga, müzede bir sergi olduğunu duyar, müzenin adresini hafızasından hatırlar ve gider.
• Otto, Alzheimer hastasıdır. Her şeyi yanında taşıdığı bir deftere yazar. Sergiyi duyduğunda defterine bakar, adresi bulur ve gider.

Clark ve Chalmers’a göre Otto’nun defteri, Inga’nın hafızasıyla aynı işlevi görür. Defter güvenilir, her zaman erişilebilir ve Otto ona otomatik olarak güveniyorsa, o defter Otto’nun zihninin bir parçası sayılabilir. Bu görüşe genişletilmiş zihin (extended mind) tezi denir.

“İkinci beyin” fikri tam da bu tezin gündelik hâlidir. Ama Clark ve Chalmers’ın koşullarına dikkat et: dış kaynak güvenilir, erişilebilir ve otomatik olarak güvenilen olmalı. Bakımsız, içinde ne olduğunu bilmediğin, aradığını bulamadığın bir not sistemi Otto’nun defteri değildir; unutulmuş bir çekmecedir.

Bitmemiş işler zihni neden meşgul eder?

1927’de Bluma Zeigarnik, Berlin’de Kurt Lewin’in laboratuvarında yaptığı deneylerde yarıda kesilen görevlerin tamamlanan görevlerden daha iyi hatırlandığını raporladı (Zeigarnik, 1927). Bu bulgu “Zeigarnik etkisi” olarak ünlendi. Sonraki çalışmalar etkinin her koşulda tekrarlanmadığını gösterdi; ama bitmemiş işlerin zihinde bir tür “açık döngü” olarak kaldığı fikri araştırmacıları meşgul etmeye devam etti.

Masicampo ve Baumeister 2011’de bu fikri doğrudan test etti (Masicampo ve Baumeister, 2011). Katılımcılara tamamlanmamış önemli bir hedeflerini hatırlattılar. Bu hatırlatma, sonraki bir okuma görevinde dikkatin dağılmasına ve hedefle ilgili düşüncelerin istemsizce akla gelmesine yol açtı. Ama katılımcılar hedef için somut bir plan yazdığında (ne yapacaklarını, ne zaman ve nerede yapacaklarını) bu olumsuz etkiler büyük ölçüde kayboldu. Hedef tamamlanmamıştı; sadece bir plana bağlanmıştı.

Bu bulgu, not ve görev sistemleri için güçlü bir gerekçedir:

• Aklındaki bir işi yazmak yetmez; ona bir sonraki adım ve bir zaman bağlamak gerekir.
• “Vergi beyannamesi” notu zihni rahatlatmaz. “Cumartesi 10:00’da e-Devlet’ten hazır beyan sistemine gir” notu rahatlatır.

David Allen’ın GTD yönteminde her projenin mutlaka bir “sonraki eylemi” olması kuralı, bu bulgunun pratikteki karşılığıdır. Ayrıntısı: [[GTD yazısı]].

Google etkisi ve tekrarlanamayan kısmı

2011’de Science dergisinde yayımlanan bir çalışma geniş yankı uyandırdı. Sparrow, Liu ve Wegner, insanların bir bilginin daha sonra erişilebilir olacağını düşündüklerinde onu daha az hatırladıklarını, ama bilginin nerede saklandığını daha iyi hatırladıklarını raporladı (Sparrow ve ark., 2011). Medya bunu “Google bizi unutkan yapıyor” diye özetledi.

Ancak hikâyenin bir devamı var. 2018’de, Nature ve Science’ta 2010–2015 arasında yayımlanmış 21 sosyal bilim deneyini tekrarlayan geniş bir proje, Sparrow ve arkadaşlarının deneylerinden birini de test etti ve orijinal sonucu tekrarlayamadı (Camerer ve ark., 2018).

Bu, “internet hafızayı hiç etkilemiyor” demek değil. Ama popüler bir iddianın dayandığı tek bir deneye fazla yük bindirmemek gerektiğini gösteriyor. Nitorel’de bu tür durumlarda iki kaynağı birlikte veriyoruz: bulguyu ve onun tekrarlanma durumunu.

Kaydetmek, yeni bilgiye yer açar

Daha umut verici bir bulgu Storm ve Stone’dan geliyor (Storm ve Stone, 2015). Katılımcılar bir kelime listesi çalıştıktan sonra listeyi ya kaydetti ya da kaydetmeden kapattı. Ardından ikinci bir liste çalıştılar. İlk listeyi kaydedenler, ikinci listeyi daha iyi hatırladı.

Yorum: bir bilginin güvenle saklandığını bilmek, zihnin o bilgiyi tutmaya çalışmayı bırakmasını ve yeni bilgiye kaynak ayırmasını sağlıyor olabilir. Önemli bir koşul: etki, kaydetmenin güvenilir olduğu durumda ortaya çıktı. Kaydın başarısız olabileceğini düşünen katılımcılarda etki kayboldu.

Bu, Clark ve Chalmers’ın “güvenilir dış kaynak” koşuluyla aynı noktaya çıkar. Boşaltma, güvendiğin bir yere yapıldığında işe yarar.

Bedeli: boşalttığını unutursun

Risko ve Gilbert (2016) boşaltmanın bir bedeli olduğunu da vurgular: dışarı emanet edilen bilgi, emanet edilmediğinde olacağından daha az hatırlanır. Telefon rehberindeki numaraları ezbere bilmememiz buna iyi bir örnektir.

Çoğu bilgi için bu bedel kabul edilebilir. Ama bazı bilgiler için değil:

Sağ sütundakiler için not almak yetmez; [[hatırlama pratiği]] ve [[aralıklı tekrar]] gerekir.

Not sistemine çıkarımlar

1. Yakalama anında hızlı ol. Aklına geleni en az sürtünmeyle bir gelen kutusuna at (Google Keep, telefon notları, Todoist’in hızlı ekleme özelliği).
2. Bitmemiş işe bir sonraki adım bağla. Sadece “yapılacak” yazmak zihni rahatlatmaz; somut bir plan rahatlatır.
3. Sistemi güvenilir tut. Haftalık gözden geçirme, sisteme olan güveni korur. Güvenmediğin sisteme boşaltma yapamazsın. Bkz. [[PARA’yı yaşatmak]].
4. Neyi öğreneceğini bilinçli seç. Her şeyi boşaltırsan, düşünürken elinin altında hiçbir şey kalmaz.

Dikkat ve çalışma belleğiyle ilgili zorlukları daha belirgin yaşayan kişiler için bu ilkelerin ayrı bir önemi var: [[DEHB ve dış destek sistemleri]].