Bilgi Sağlığı, [[Borcu ve Arşivleme]]

Bilgi borcu nasıl oluşur?

Bir kaydı hızlıca bırakıp sonra bağlamamak küçük bir ertelemedir. Tek başına sorun olmayabilir. Fakat yüzlerce kayıt aynı biçimde birikince gelecekteki arama ve karar maliyeti büyür. Kaynak paket bilgi borcunu şu sinyallerle tanımlar:

• Stale aktif kayıtlar.
• Önemli orphan notlar.
• Kırık linkler.
• Duplicate truth.
• Eksik veya güvenilmez metadata.

Bunların ortak noktası şudur: bugün daha hızlı olmak için ertelenen düzenleme, gelecekte bağlamı yeniden kurma işine dönüşür.

Vault sağlığı not sayısı değildir

Daha fazla not, daha iyi PKM demek değildir. Kaynaklardaki sağlık modeli daha işlevsel sinyaller kullanır:

• Orphan oranı / önemli orphan sayısı. Kritik bilgi bağlantısız mı?
• Stale aktif kayıt. “Aktif” görünen ama uzun süredir dokunulmayan şeyler var mı?
• Kırık link. Ağ güvenilir mi?
• [[ 04 - Yakalama ve Inbox Kuyruğu|Inbox ]] yaşı. İşleme kuyruğu depoya dönüşüyor mu?
• Next-action kapsaması. Aktif projelerin gerçekten hareket noktası var mı?

Bunlara retrieval süresi ve karar izi de eklenebilir.

Arşiv neden gerekli?

Aktif olanla geçmiş olan aynı görünürlükte kalırsa sistem gürültü üretir. Archive şu an aktif olmayan ama geçmiş bağlam veya referans değeri olan içeriğin yeridir.

Kaynak modelinin beş kararı:

1. Aktiflik kriteri.
2. Archive trigger.
3. Retention — ne kadar ve neden tutuluyor?
4. Silme — gerçekten değersiz içerik ne zaman yok olur?
5. Geri çağırma — gerektiğinde Archive içinden nasıl bulunur?

Arşivlemek saklama refleksinin otomatik bahanesi olmamalı. Bazı içeriklerin gerçekten silinmesi gerekir.

Unutmayı tasarlamak

Dijital sistemler teknik olarak sınırsız saklamaya teşvik eder. Fakat insan retrieval alanı sınırsız değildir. Her düşük değerli içerik arama, semantik retrieval ve AI context seçiminde yeni aday üretir.

Bu yüzden unutma şu biçimlerde tasarlanabilir:

• Geçici capture'ları işledikten sonra silmek.
• Bitmiş projeleri Archive'a taşımak.
• Tekrarlı notları kanonik nota birleştirmek.
• Eski kaynakları aktif [[MOC]]'tan çıkarmak.
• Artık doğru olmayan bilgiyi tarihsel kayıt gerekiyorsa açıkça pasifleştirmek.

Sağlık alarmı eyleme bağlı olmalı

Dashboard'da “42 orphan” görmek tek başına yararlı değildir. Alarm hangi davranışı tetikliyor? Örneğin:

• 7+ günlük Inbox → [[review]] kuyruğu.
• Next action olmayan aktif proje → proje review.
• 30+ gündür dokunulmayan Area → standardı kontrol et.
• Kırık link → düzelt veya eski hedefi arşivle.
• Duplicate truth → kanonik sahibini seç.

Sinyal eyleme bağlanmıyorsa görsel gürültüdür.

Aylık bakım soruları

• Hangi “aktif” kayıt aslında aktif değil?
• Aynı gerçek kaç yerde yaşıyor?
• Hangi önemli not hiçbir bağlama bağlı değil?
• Hangi property artık kullanılmıyor?
• Hangi MOC şişti ve yeniden yapılandırılmalı?
• Neyi güvenle silebilirim?

Bilgi ağı

• [[Review ve Sentez Döngüsü]] — sağlık sinyallerini işleyen ritim.
• [[YAML ve Makinece Okunabilir Vault]] — stale/status tespitinin veri katmanı.
• [[Backlink, Orphan ve Graph ile Ağ Sağlığı]] — ağ sağlığı alt katmanı.
• [[Homepage ve Kişisel İşletim Sistemi]] — sağlık sinyallerini karar yüzeyine taşıma.